şu çılgın türkler

Turgut Özakman

Şu Çılgın Türkler

İkinci Kitap:Türk Büyük Taarruzu
Birinci Bölüm: Büyük Taarruza Hazırlık (14 Eylül 1921 - 13 Ağustos 1922) İkinci Bölüm: Afyon Güneyine Yürüyüş (14 Ağustos 1922 - 25 Ağustos 1922) Üçüncü Bölüm: Büyük Taarruz (26 Ağustos 1922 -18 Eylül 1922)

Sonuç(19 Eylül 1922 - 27 Ekim 1922)



Dipnotlar


1948 yılında on arkadaş, Nezih Bayman adlı bir arkadaşımızın başkan olduğu Anadolu Oymağı adlı bir derneğin düzenlediği uzun yürüyüşe katıldık. Polatlı'dan Dumlupınar-Zafer Tepe'ye kadar yürü­yecek, Sakarya siperlerinden aldığımız toprağı Zafer Tepe'deki anıtın toprağına katacaktık.
19 Ağustos 1948 günü Ankara'dan Polatlı'ya trenle gittik. Polat­lı'dan Zafer Tepe 'ye kadar on gün yayan yürüdük.
Yol çizgimiz şöyleydi: Polatlı, Beylikköprü, Acıkır, Mülk köyü, Sivrihisar, Çifteler, Seyitgazi, Türkmen ormanı, Alayunt, Kütahya, Altıntaş, Çal köyü, Zafer Tepe-Zafer abidesi.
Zafer Tepe'ye 29 Ağustos gecesi vardık, toprakta uyuduk. Sa­bahleyin on binlerce insan şehirden ve köylerden trenle, otobüsle ve yaya olarak tören alanına aktılar. Burada 30 Ağustos geçit törenine katıldık. Ertesi yıl da yapıldı bu yürüyüş. Ben, Kütahya-Zafer Tepe bölümüne bir daha katıldım. Bu kez Altıntaş üzerinden değil, Olu-cak'tan geçerek Dumlupınar'a geldik.
Geçtiğimiz yerler, savaşların olduğu, Yunan işgali görmüş, işgal ve zafer günlerini yaşamış yerlerdi. Savaşa katılmış, tanık olmuş in­sanlarımız sağdı. Onları dinleye dinleye yürüdük.
Yol boyunca not aldım.
Milli Mücadele ile ilgili anılan toplamam böyle başladı. Zaman içinde, kitap, dergi ve gazetelerde çıkmış yazılı anıları derledim. Bu dönemi yaşamış, görmüş asker ve sivillerle konuştum. Derleme sını­rımı genişletip Milli Mücadele ve Cumhuriyet dönemiyle ilgili özgün ya da çeviri, bütün belge, araştırma, inceleme kitaplarını da toplama­ya başladım. Alamadıklarımı —o zamanlar fotokopi yoktu— el yazım­la çoğalttım. 1. ve 2. Dönem TBMM tutanaklarını sağladım. Harp Tarihi Dairesi'nin kitaplığındaki Yunancadan çevrilmiş kitapları oku­dum, fotokopisini alamadığım için el yazımla kopya ettim. Bu konu­daki yeni yazıya çevrilmemiş eski yazı kitapları rahmetli kayınpede­rim İlhamı Gökçekoğlu ya da annem okudu.
Haritalar ve fotoğraflar topladım. Sakarya ve Büyük Taarruz bölgelerini birkaç kez gezdim.
Milli Mücadele ile ilgili bilgi ve belge toplama tutkum elli küsur yıldır sürüyor. Hemen hiç ara vermedim diyebilirim. Bu derleme ve okumayı hâlâ da sürdürüyorum.
Bu kaynaklan o kadar çok okuyup inceledim ki insanları yakın­dan tanımış, bazı olaylara sanki tanık olmuş gibiyim. Bazı olayları ya­şadığım vehmine kapıldığım zamanlar oluyor.
Yaklaştıkça büyüyen, bir macera romanından daha heyecan ve­rici olan Milli Mücadele'yi, gençler için roman olarak yazmayı, bu uzun ve yoğun emeği böyle değerlendirmeyi düşündüm. Birkaç ro­man kişisinin çevresinde dönerek değil, bütünüyle, her cephesiyle anlatmak istedim. Bunu yapabilmek için bu tür anlatımlarda kullanı­lan zincirleme ve paralel kurgu modelinden yararlandım.
Okurlar bu büyük konuyu, sade ve meraklı bir roman gibi yorul­madan okusunlar istedim.
Bunu başarmış olmayı çok isterim.
Gençlerimize uzun zamandır Milli Mücadele'yi gerektiği gibi anlatmıyoruz. Bu yüzden şimdiki birçok orta yaşlılar da Milli Müca­dele'yi iyi bilmiyor. Bilmemek oranı gittikçe artıyor. O görkemli olayı eski, soluk fotoğraflara benzettik. Oysa cumhuriyetimiz o mücadele­nin ürünü ve kaçınılmaz sonucudur. Yeni devletin kuruluş felsefesini o mücadele belirlemiştir. Anadolu aydınlanması, birliği ve yurttaşlık bilir ci o büyük mücadeleyle başlamıştır. O dönem bilinmeden bugü­nü okuyamayız, yarını göremeyiz.
Milli Mücadele'nin emperyalizme karşı verilmiş ve kazanılmış ilk kurtuluş savaşı olduğu anlatılmadığı için gençlerimiz başkalarının kurtuluş mücadelelerine imrendiler. Kendi tarihlerine, kendi kahra­manlarına yabancılaştılar.
Milli Mücadele'nin bir yazarın hayal zenginliğine ihtiyacı yok. Şaşırtıcı bir yakın zaman destanı. Gerçek olaylar hayali çok aşıyor.
Bu gurur ve ibret verici gerçekleri, roman biçimi içinde yansıt­mak istedim.
Şu Çılgın Türkler,belgelere dayalı, gerçek olgu ve olayların ro­manıdır. Belgeler, mektuplar, anılar, makaleler, bilgiler, raporlar, ha­berler, gerçeğe bağlı kalınarak öyküleştirilmiştir.
Genel olarak bütün kişiler gerçektir. O zamanlar soyadı yoktu. Ben bu önemli insanların bilinmesi için soyadlarını da kullandım.
Havayı yansıtmak, ayrıntıları belirtmek ve konuyu yürütmek için Nesrin, Yzb. Faruk, Dr. Hasan, Gazi Çavuş, saatçi Ali Efendi, Pa-nayot gibi birkaç hayali kişiye yer verdim.
Olaylar tarih sırasıyla anlatılmış, gün içindeki olaylar da sabah­tan geceye doğru sıralanmıştır.
Şu Çılgın Türkler,elbette bir tarih kitabı değildir. Bununla bir­likte o dönemi ve özellikle de insanlarımızı anlatan belli başlı tarihi ve askeri olayları ihmal etmedim. Savaşlar, teknik açıklamalardan ve ayrıntılardan ayıklanmış olarak, ana çizgileri, özellikle de ruhu koru­narak hikâye edilmiştir. Deniz olaylarının ancak bir kısmına yer vere­bildim. Örnek olarak Rüsümat'ın hikâyesini anlatmakla yetindim.
Yunanlılar için Yunan kaynaklarını, İngilizler için İngiliz kay­naklarını kullandım. Aleyhlerindeki bilgiler kendi kaynaklarında, uluslararası kurulların raporlarında ve yabancı gazete ve araştırma kitaplarında yer almaktadır.
Hiçbir şeyi abartmadım, küçültmedim de.
Aktarılan olayların gerçek olduğunu belirtmek için geçerli kay­nakları gösterdim. Dipnotlar sonda toplanmıştır.
İlk kez okurken dipnotlara hiç bakmamanızı dilerim.
Romanın başında, Mondros Mütarekesi'nden İkinci İnönü Sa-vaşı'nın son gününe kadar geçen sürecin bir özeti var. Bu süreci bili­yorsanız, bu özeti okumasanız da olur. Ama isterseniz roman bitin­ce bir göz atın, belki dikkatinizden kaçmış birkaç gerçek bulursunuz. İyi bilmiyorsanız, romanı daha sıcak izlemeniz için okumanızı tavsi­ye ederim.
Anıları, gazete, dergi ve kitapları toplarken, birçok insandan yardım ve destek gördüm. Hepsinin adını ansam sayfalar alır. Yarı­sına yakını da rahmetli oldu. Hepsine yürekten teşekkür ediyorum, sonsuzluğa göçmüş olanlara rahmet diliyorum.
Bir küçük açıklama:
Bu çalışmamı bilen Televizyon Daire Başkanı Serpil Akıllıoğlu Kurtuluş Savaşı'nı TRT'ye dizi olarak yazmamı istemişti (1992). Mal­zemeyi roman olarak kurgulamıştım. Ama heyecanlandım. Kurtuluş Savaşı ile ilgili filmlerde halk ıska geçilir, sosyal ve siyasi yan yok sayı­lırdı. Olay genellikle bir Türk-Yunan savaşına indirgenirdi. Milli Mü-cadele'nin emperyalizme karşı bir istiklal ve kurtuluş savaşı, salta­nat düzenine ve anlayışına karşı da bir ihtilal olduğu yansıtılmazdı. Savaş bölümlerinde askerler ütü izi belli üniformalar giyer, subaylar pek şık gezerlerdi. Yunan, İngiliz, Fransız, Sovyet cephelerine hiç de­ğinilmezdi.
Bu dönemin halkımıza doğru yansıtılmasının yararlı olacağını düşündüm, 'peki' dedim. Bir yıl süre istedim. Uygun görüldü. Yirmi bölüm halinde yazdım, verdim. TRT Yönetim Kurulu bütçe sorunla­rını ileri sürerek, önce 90 dakikalık bir film olarak çekilmesini istedi, sonra üç bölüme çıktılar. Sonunda Genel Müdür Kerim A. Erdem, Yönetim Kurulu Üyesi Gültekin Samancı ve Yönetmen Ziya Öztan'ın çabalarıyla altı bölüm olmasına rıza gösterdiler.
Yazılan senaryonun üçte birinden yararlanılabilmiş, birçok ay­rıntıya yer verilememiştir.
Dizinin yönetmenliğini Ziya Öztan yaptı. Müziği Muammer Sun üstlendi. Başta Rutkay Aziz olmak üzere filme emeği geçen her­kes büyük özveriyle çalıştı. Temiz bir film oldu. Çok ilgi gördü. Genç izleyicilerin ilgisi beni mutlu etti.
Bu açıklamayı şunun için yaptım:Şu Çılgın Türkler, Kurtuluş adlı dizinin romanı değildir.Kurtuluş'tan daha kıdemli ve geniş bir çalışmadır. Şu denilebilir:Kurtuluş, Şu Çılgın Türkler'den oldukça ya­rarlanılarak yazılmış bir dizidir.
Sevgi ve saygıyla.
Turgut Özakman
Mart 2005, Ankara
tozakman@bilgiyayinevi.com.tr

Başlangıç
28 Haziran 1914 -1 Nisan 1921
SULTAN REŞAT, İstanbul'u ziyaret eden İngiltere'nin Akdeniz Filosu Komutanı Amiral Poe onuruna, 28 Haziran 1914 akşamı Dolmabahçe Sarayı'nın şölen salonunda 120 kişilik bir yemek veriyordu. Konukların tören giysileriyle katıldığı görkemli yemeğin ortasında, salonun büyük kapılarından biri yavaşça aralandı, bir saray görevlisi eşikte durup bekledi. Teşrifat Memuru Ercüment Ekrem Talu, sessiz­ce kapıya yaklaştı. Bir olağanüstülük olduğunu anlayan Teşrifat Nazı­rı da hızla yanlarına geldi.
Yaşlı Padişah, dikkatini dağıtan bu davranışlardan rahatsız ol­muştu. Yorgun gözlerini Teşrifat Nazırına çevirdi. Nazır büyük bir saygıyla yaklaştı, eğildi, olayı bildirdi: Bir Sırplı, Avusturya Veliahtı Arşidük Ferdinand'ı, Saraybosna'da öldürmüştü.
Haber hızla sofrayı dolaştı. Saray orkestrası sustu. İki teşrifat­çı ağır koltuğu usulca geri çektiler. Sultan Reşat, zorlukla ayağa kal­karak, başsağlığı dilemek için Avusturya-Macaristan Büyükelçisine doğru yürüdü.
Yemek sona erdi.
Osmanlı İmparatorluğu'nun üst yöneticileri, ertesi gün, amirallik gemisinde verilecek yemeğe çağrılıydılar. Ama İngiliz Akdeniz Filosu, sabahhaber vermekgereğini duymadan İstanbul'dan ayrılmıştı.
Bir ay süren diplomatik kargaşadan sonra su, kaynama noktasına ulaş­tı. 28 Temmuz 1914 günü, Avusturya-Macaristan İmparatorluğumun Tuna filosu, Sırbistan'ın başkenti Belgrad'ı bombaladı. Dünyayı bölüşmekte an­laşamayan büyük devletler, hesaplaşmak için böyle bir fırsat bekliyorlardı. Savaş bir salgın hastalık gibi dört bir yana yayıldı. Almanya ardarda Rusya, Fransa ve Belçika'ya savaş açtı. Bunu, 4 Ağustosta İngiltere'nin Almanya'ya karşı savaşa girmesi izledi. Sonunda, savaşa katılacak ülkelerin sayısı otuzu bulacak, on milyon insan ölecek, on beş milyon insan sakat kalacak, dört imparatorluk yıkılacak, yeryüzünün siyasi haritası değişecektir.
Osmanlı İmparatorluğu Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın yanın­da savaşa girer.
Bunun üzerine İngiltere Savaş Bakanı Lord Kitchener bir açıklama ya­par:

Lord Kitchener
"Türkiye'yi yok edinceye kadar savaşacağız!"
Türkiye önemliydi. Çünkü İngiltere'nin egemenliği altında, bir Türk zaferinin cesaretlendirmesinden korkulan 300 milyona yakın Müslüman
bulunuyordu. Osmanlı İmparatorluğu'nu hızla dize getirerek, Müslümanla­rın bağımsızlık heveslerini bastırmak, İngiltere açısından şarttı.1
Emperyalistler arasında Osmanlı İmparatorluğu'nun paylaşılması, 6 gizli anlaşma ile karara bağlanır.
1917 yılında ABD, İngiltere ve yandaşlarının yanında yer alırken, Çarlığı deviren Bolşevikler, kendi iç kavgalarını sonuçlandırmak için sa­vaştan çekildiler.
Zavallı Anadolu, beş cepheye, durup dinlenmeden kan ve can pom­palıyordu. O kadar ki dört yıl süren savaşın sonuna doğru, yaşı kaç olursa olsun, kilosu 45'i geçen her genç cepheye sürülecektir.2
Bulgaristan Eylül sonunda, teslim bayrağını çeker. Almanya ile bağ­lantı kesilir. İttihat ve Terakki iktidarı yenilgiyi kabullenerek mütareke is­ter.
Osmanli İmparatorluğu, 17. yüzyıldan beri hızla gerileyerek sonun­da bir yan sömürge olmuş, süslü bir operet imparatorluğuna dönmüştür. Savaştan iyice tükenmiş olarak çıkar. Süsü de dökülmüştür. Pantürkizm Hazar kıyılarında, Panislamizm Arabistan çöllerinde ölmüş, elde yalnız bitkin ve yoksul Anadolu kalmıştır.
30 Ekim 1918'de İngiliz deniz üssü Mondros'ta mütareke anlaşma­sı imzalanır.
İttihat ve Terakki'nin başlıca yöneticileri, başta Enver, Talat ve Cemal Paşalar olmak üzere yurtdışına kaçar.
Osmanlı Devletine ve Türklere karşı, ortaçağın haçlı anlayışıyla ye­niçağın ürünü emperyalizmi kaynaştıran acımasız bir politika uygulana­caktır.3
İlk adımda Osmanlı orduları dağıtılır, silahlar toplanmaya başlar, donanma gözaltına alınıp ulaştırma ve haberleşme kurumlarına el konu­lur. 337.000 asker terhis edilir. Gizli anlaşmalara uygun olarak, İtalyanlar Güneybatı Anadolu'yu, Fransızlar -Ermenilerle birlikte- Çukurova'yı, İn­gilizler Musul ve Güneydoğu Anadolu'yu işgal ederler. Çanakkale, Mu­danya, Samsun ve Merzifon'a İngiliz, Zonguldak ve Doğu Trakya'ya Fran­sız, Konya'ya İtalyan birlikleri yerleşir.
Ermenilerin yakıp yıktığı Kuzeydoğu Anadolu, yeniden Ermenilere açılacaktır. Doğu Karadeniz'de Pontus devletini kurmak için silahlanmış Rum çeteleri faaliyete geçerler.
İstanbul ortaklaşa işgal edilir.4


italya,İngiltere, Fransa başbakanlarıve ABD başkanıTürkiye'nin işgal edilmesini ve parçalanmasınıkararlaştırdılar. (Orlando, Lloyd George, Clemenceau ve Baş­kan VVilson)


İşgal!..

Ermeni kıyımı yaptıkları veya tngiliz esirlerine kötü davrandıkları ile­ri sürülerek, asker ve sivil birçok yönetici İngilizlerce tutuklanır ve Malta'ya sürülür.
Gerici Hürriyet ve İtilaf Partisi'nin yurtdışına sürülmüş ya da kaç­mış üst kadrosu, kin ve iktidar özlemiyle tutuşmuş bir halde, İstanbul'a geri döner.5
Türlü ayrılıkçı dernekler kurulur. Bazı aydınlar birdenbire Kürt, Çerkez ya da Arap olduklarını anımsarlar. Bazı ümitsiz aydınlar da, İn­giliz, Fransız veya Amerikan mandasını ya da himayesini arayan akımlar arasında bocalamaktadır.
Bir çöküş ve çözülüş dönemine girilmiştir.6
1918 yazında, Sultan Reşat'ın ölümü üzerineVI. Mehmet sanıyla 36. padişah olarak tahta çıkan Vahidettin, devletin ve tahtının geleceğini, dö­nemin süper devleti İngiltere'nin lütfuna bağlamıştır.
İngiltere Karadeniz Ordusu Komutanı General Milne, Londra'ya şu mesajı yollar."VI.Mehmet, İngilizlerin Türkiye'de idareyi mümkün ol­duğu kadar süratle ellerine almasını istiyor."7
Amiral VVeb'in mektubu:"Padişah bizi buraya yerleştirmek istiyor."8
Damat Ferit, Amiral Calthorpe'a şöyle diyecektir:"Padişahın ve be­nim yegâne ümidimiz,Allah'tan sonra İngiltere'dir."9
Vahidettin, 30 Mart 1919'da, Damat Ferit aracılığıyla, 'kendi eli ile yazdığı bir tasarıyı' İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe'a ulaştıra­caktır. Özeti şudur:"Osmanlı İmparatorluğu'nun15 yıl müddetle İngi­liz sömürgesi olması."10
Osmanlı hükümdarının kurtuluş reçetesi budur. Vahidettin İngiliz sö­mürgesi olabilmek ümidiyle her türlü yola başvurur. Aklına onurlu, başı dik, bağımsız bir Türkiye gelmez. Kimseye güvenemediği için ablasının kocası Damad Ferit'i, ardarda sadrazamlığa getirir.11
Halk uzun yıllardan beri cephede ölümle, cephe gerisinde yoksul­lukla boğuşa boğuşa tükenmiş, içine kapanmıştır.12
Bu sırada fırsatçı Yunanlılara gün doğar. Bu küçük, tecrübesiz dev­letin hırslı yöneticilerinde, ölçüsüz bir genişleme tutkusu vardır. Genişle­mek için tarihi kurcalayıp dururlar. Yunan büyük ülküsü (megali idea), 'bütün Yunanlıları ve eski Helen topraklarını bir bayrak altında toplamak' diye özetlenebilir. Yunan büyük ülküsü en ateşli temsilcisini Giritli Elef-teryos Venizelos'ta bulmuştur.

Yunan BaşbakanıVenizelos veİngiltere BaşbakanıLloyd George

Ülkesini savaş dışında tutmaya çalışan Kral Konstantin'in tersine Başbakan Venizelos, İngilizlerin yanında yer almak için sabırsızlanmak­tadır. Birçok Yunan subayı, Alman İmparatoru Wilhelm'in kız kardeşi ile evli olan Konstantin'in Alman casusu olduğuna inanmaktadır. Krala bağlı askerler ile Venizelos'a bağlı 'Milli Savunma' (Ethniki Amyna) adlı örgü­tün yandaşları savaşırlar. Sonunda Kral Konstantin, oğlu Aleksandros le­hine tahttan çekilmek zorunda kalır. Yunanistan'dan ayrılır. Venizelos Ati­na'ya gelir. Yunanistan, artık görünen zaferden pay istemek için, on ikiye beş kala, savaşa katılacaktır.
Venizelos, gözlerini Batı Anadolu'ya çevirir. Etkili üslubu ve verdiği yanıltıcı bilgiler ile kendilerine göre yeni bir dünya kurmağa çalışan bilgi­siz politikacılarla atgözlüklü diplomatları etkiler. İngiltere'nin, Yakındoğu petrollerinin ve pazarlarının paylaşılması sırasında bir ajan-devlete, olası bir Türk kıpırdanmasını bastıracak jandarmaya ihtiyacı vardır. İngiltere Başbakanı Lloyd George, Yunanlıları gözüne kestirir, kanlı ve uzun bir sa­vaşa yol açacak olan düşüncesini açıklar:
"Osmanlı İmparatorluğu'nun mirasçısı, Yunanistan'dır."13

Yunan ordusuİzmir'de Mağrur Evzon askerleri

Daha önce İtalyanlara vaadedilmiş olan İzmir ve çevresi, Lloyd Ge-orge'un önerisi, Başkan Wilson'un onayı ile avans olarak Yunanlılara ve­rilir.
14 Mayıs akşamı İzmir Metropoliti Hrisostomos, Efes kilisesinde Rumlara müjdeyi yetiştirir:
"Kardeşlerim! Mükâfat zamanı gelmiştir."
Panhelenist siyasetin galiplerce donatılmış silahlı birlikleri, 15 Ma­yıs 1919'da İngiliz donanmasının koruması altında, İzmir'e çıkarlar, kıyı­ma ve Batı Anadolu'yu işgale başlarlar.14 Yunan ordusunun gelmesi Ege Rumlarını şımartmıştır. Bin yıllık barışı bozarlar. Ege'de acı ve kanlı bir dönem başlar.15

İlk kurşunu atan Hasan Tahsin Türkler silaha sarılırlar.
îlk Yunan tümeninin İzmir'e çıkmasından dört gün sonra, ünü Ça­nakkale Savaşları sırasında parlamış olan Mustafa Kemal Paşa, 9. Ordu Müfettişi olarak 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkar. Kendisine verilen gö­rev, bu bölgede asayişi sağlamaktır. Ama Padişahı, İstanbul hükümetini ve galip devletleri şaşırtan bir şey yapar: Bütün milleti, işgale tepki göster­meye çağırır.16
İngiliz baskısıyla ordu müfettişliğinden alınınca, askerlikten istifa eder. Gerçekçilikten uzaklaşmadan, hayale kapılmadan, büyük bir sabırla, bütün Anadolu'yu yurtseverlik ve bağımsızlık bayrağı altında toplamaya koyulur.
Erzurum Kongresi'ni, daha kapsamlı Sivas Kongresi izleyecektir. Ku­rulmuş olan Redd-i İlhak ve Müdafaa-yı Hukuk dernekleri, 'Anadolu ve Rumeli Müdafaa-yı Hukuk Derneği' adıyla tüm yurdu kucaklayan tek bir dernek olarak örgütlenir. M. Kemal Temsil Heyeti (Yönetim Kurulu) Baş­kanlığına seçilir.
Heyet 27 Aralık 1919'da Ankara'ya gelir ve halkın büyük gösterile­riyle karşılanır.17
Times gazetesi Türk kıpırdanışını şöyle karşılar:"Bütün cihanın kuv­vetine karşı milli bir hareket yaratmak... Ne çocukça bir hayal!"18
Yazar Refik Halit Karay, Milli Mücadelenin başlamasını alayla kar­şılar:
"..Bir patırtı, bir gürültü. Beyannameler, telgraflar... Sanki bir şeyler oluyor, bir şeyler olacak... Ayol şuracıkta her işimiz, her kuvvetimiz meydan­da. Dört tarafımız açık. Dünya vaziyetimizi biliyor. Hülyanın, blöfün sırası mı? Hangi teşkilat, hangi kuvvet, hangi kahraman? Hülyanın bu derecesine, uydurmasyonun bu şekline ben de dayanamayacağım. Bari kavuklu gibi ben de sorayım:
- Kuzum Mustafa, sen deli misin?"
Elde avuçta hiçbir şey yokken, emperyalizme, galip devletlere, Yu­nan ordusuna, Ermenilere, Pontus çetelerine karşı silahlı mücadeleye gi­rişmeyi çılgınlık sayanlar çoktur. Silahsızlandırılmış Türk ordusunun bu tarihteki gücü, o da kâğıt üzerinde, 35-40 bin kişidir. Oysa Türkiye'de­ki silahlı işgalcilerin sayısı giderek 400.000 kişiyi bulacaktır. Yoksul, bitik Anadolu, 400.000 işgalciyi ve on binlerce silahlı-silahsız haini yenmeyi başaracaktır.
Milli Mücadele işte bu mucizenin, bu onurlu, güzel çılgınlığın adıdır.

Ankara'nın ısrarı üzerine İstanbul hükümeti, İngilizlerin izniyle, se­çim yapılmasını kabul eder. 12 Ocak 1920'de Osmanlı Meclisi, İstanbul'da toplanır. Esasları Erzurum ve Sivas Kongreleri ile Ankara'da oluşturu­lup belirlenmiş olan Milli Ant'ı (Misak-ı Milli'yi) kabul ve ilan eder. Milli Ant'ın özü şudur:
"Bölünmez, bağımsız, hür ve çağdaş bir Türkiye!"
Bu karar, işgalcileri olağanüstü rahatsız etmiştir. İşgalci güçler, An­kara'ya halka gözdağı vermek üzere, İstanbul'da yönetime resmen el ko­yarlar. Birçok milliyetçiyi tutuklarlar. Anadolu'ya yardım edenlerin idam edileceklerini gazeteler ve duvar ilanlarıyla duyururlar. Meclis'i sarıp Rauf Orbay ve Kara Vasıf'ı götürürler. Bazı milletvekillerini, askerleri ve yazar­ları da tutuklar, hepsini yaka paça Malta'ya sürerler.19
Mustafa Kemal Paşa işgale misilleme olarak, başta Albay Rawlinson olmak üzere, o sırada Anadolu'da bulunan bütün İngiliz subay ve erlerini tutuklatmış ve Meclis'i Ankara'da toplanmaya çağırmıştır.
Milli kuvvetler de harekete geçerek, İngiliz birliklerini Eskişehir'i boşaltmak zorunda bırakır, demiryollarına el koyarlar. İngiliz birlikleri, İstanbul ile Anadolu arasındaki tek geçidi, Geyve Boğazı'nı Türklere bıra­karak İzmit'e çekilirler.
Vahidettin ise Türk tarihinin en hain adamı olan Damat Ferit'i yeni­den sadrazamlığa getirir, görevlendirme yazısında, Ankara'yı kastederek,"..isyan halinin devamı, daha korkunç hallere sebep olabileceğinden, bu kar­gaşalıkların bilinen tertipçileri ve teşvikçileri hakkında kanun hükümlerinin

Damat Ferit
Türkiye Büyük Millet Meclisi
uygulanmasını ve (...) bütün memlekette asayiş ve düzeni sağlayacak önlem­lerin hızla ve kesinlikle alınmasını"emreder.20
Bu emir üzerine Damat Ferit, yapılabilecek en kötü, en alçakça şeyi yapar: Milli namusu korumak ve istilayı durdurmak için kanını döken Kuva-yı Milliyecilere ve askerlere karşı, dinsel nitelikli bir savaş açar. Şey­hülislam Dürrizade Abdullah'ın verdiği fetvalar, İngiliz ve Yunan uçakla­rıyla Anadolu'ya atılır, işbirlikçi gazetelerde yayımlanır, Rumlar, Ermeni­ler, Hürriyet ve İtilaf Partisi'nin adamları ve ajanlar tarafından dağıtılır.
Özü şudur:"Padişahın izni olmadan işgalcilere karşı duranları, asker ve para toplayanları tek tek veya topluca öldürmek, din gereği ve görevidir! Milliyetçileri öldürenler gazi sayılır, bu yolda ölenler şehit! '21
Damat Ferit'in hainlikleri saymakla bitmez.22
Milletvekilleri ve subaylar İstanbul'dan kaçarak Ankara yoluna dü­şerler. Aralarında Yunus Nadi, Dr. Adnan Adıvar, eşini yalnız bırakma­yan H. Edip Adıvar, Albay İsmet Bey de vardır. Birkaç gün sonra da İs­tanbul'dan kaçan Harbiye Nazırı Fevzi Çakmak Paşa da Ankara'ya katı­lacaktır.
23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi, yeni seçilen millet­vekilleri ve Ankara'ya ulaşan son Osmanlı Meclisinin milletvekillerinin de katılmasıyla açılır ve Milli Ant'ta belirtilen amaçlan gerçekleştirmek azmiyle çalışmaya başlar.23
M. Kemal TBMM Başkanlığına seçilir.
İstanbul Harp Divanı, M. Kemal'i ve kadrosunu idama mahkûm eder. Vahidettin, idam kararlarını bekletmeden onaylar. Bununla yetin­mez, M. Kemal'in rütbesini de yarbaylığa indirir.24
Müttefikler halkın direnme gücünü kırmak için Yunan ordusunu, Batı Anadolu'yu ve Trakya'yı bütünüyle işgal etmesi için yeniden hareke­te geçirirler. İstanbul yönetimi de Yunanlıları destekler.
Damat Ferit hükümetinin medrese çıkışlı Adliye Nazın Ali Rüştü Efendi,"Yunan ordusunun başarısı için dua edilmesini" ister. Trakya, Balı­kesir, Bursa ve Uşak'ın, Yunanlılarca işgal edilmesi üzerine de,"Yunan or­dusunun "ilerlemesi hükümetimizin programına uygundur" diyecek ve Yu­nanlıların işgal etmediği illeri, 'kurtarılmamış iller' olarak tanımlayacak-tır.25
İstanbul yönetimi Sevr Antlaşmasını da kabul ve imza eder.
Sevr Antlaşması tarihte örneği olmayan trajik bir antlaşmadır. Yal­nız kabul edenler için değil, böyle bir antlaşmayı hazırlayan Batılılar için de bir utanç belgesidir.
Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti, İngiltere'nin isteği doğrultusunda, 'bir daha Batıya kafa tutamayacak kadar küçük ve güçsüz bir devlet' ha­line getirilmekte, Çatalya'ya kadar Doğu Trakya Yunanlılara verilmekte, Anadolu Türkler, Yunanlılar, Ermeniler, Kürtler ve Fransız mandası altın­daki Suriye arasında bölüştürülmekte, kapitülasyonlar daha ağırlaştırılıp genişletilmekte, devletin her etkinliği denetim altına alınmakta, Marma­ra denizi ile Boğazların idaresi ayrı bayrağı olan milletlerarası bir kuru­la bırakılmaktadır. Ayrıca, Üçlü Anlaşma'yla Anadolu, iyice sömürülmek üzere, İngiliz, Fransız ve İtalyan çıkar bölgelerine ayrılmaktadır. Başbak^ı Lloyd George Avam Kamarası'nda şöyle diyecektir:
"Türkiye sahneden siliniyor diye üzülecek değiliz." (The Times,25.5.1920)
Sevr Antlaşması'nı ve tabii Üçlü Anlaşma'yı milliyetçilere silah zo-, ruyla kabul ettirmek görevi, İngilizlerin aracılığıyla Yunan ordusuna öne­rilir, o da kabul eder. Yunan hükümeti, bu hizmetine karşılık, İzmir ve Doğu Trakya'dan başka, İstanbul'un da Yunanistan'a verileceği ümidine kapılır.
Fakat beklenilmeyen bir olay Yunanistan'ı karıştıracaktır. Kral Alek-sandros ölür. Venizelos, Konstantin'in tahta geri dönmesini engellemek için seçimleri yenilemeye karar verir ve seçime "ya Konstantin, ya ben!" sloganıyla girer. Halk Konstantin i ve onu destekleyen partiyi seçer. Veni­zelos yurtdışına kaçar. Vaktiyle Konstantin'in devrilmesine yardım etmiş olan Fransız hükümeti, Konstantine ve muhalefete oy veren Yunan halkı­na kızar ve yeni iktidara karşı tavır alır.
İngilizler de tedirgin olurlar ama tavır almak için beklemeyi tercih ederler.
Venizelos'un sürgüne yolladığı, hapse attırdığı siviller ve askerler, tıpkı Hürriyet ve İtilaf Partililer gibi, iktidar özlemi ve kinle tutuşmuş bir halde yeniden sahnede boy gösterirler. Kralcı General Papulas, Ana­dolu'daki Yunan ordusunun komutanlığa atanır. İktidar, Anadolu'yu bo­şalttığı takdirde, Yunanistan'ın Fransa ve İtalya'dan sonra, İngiltere'nin de desteğini kaybedip yalnız kalacağını anlar; azdırdıkları Anadolu Rumları­nı yazgılarıyla baş başa bırakmayı da göze alamaz. Sonunda Venizelos'un yayılmacı politikasını ve İngilizlerin askeri olmayı kabul eder. Bu sebeple Anadolu olaylarını iyi bilen bazı Venizeloscu komutanlara dokunmaz.


O günlere ait bir anıkartı
Savaş tamtamları yeniden çalmaya başlar.
Doğu Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir Paşa, TBMM'nin kararı üzerine harekete geçmiş, Ermenileri kolayca yenerek Sarıkamış ve Kars'ı geri, Doğu sınırını güven altına almıştır. Barışçı yolla Artvin de Gürcis­tan'dan geri alınacaktır. Böylece bir cephe kapanır ve Sovyetler'le bağlan­tı kurulur.
Fakat bu kez de Batı cephesinde beklenilmez bir sorun patlak ve­recektir: Disiplinsiz çetelerin ordu çatısı altına alınması için çalışılırken, Kuva-yı Seyyare adı verilen en kalabalık çetenin komutanı Ethem ve kar­deşleri orduya bağlanmak istemez ve isyan ederler.
Bu sırada Yunan ordusu, üç tümene yakın bir kuvvet ile yeni Türk ordusunun durumunu keşfetmek için Bursa'dan Eskişehir'e doğru taarru­za geçecektir. O güne kadar çoğu disiplinsiz çetelerle çatışmış ve kolayca ilerlemiş olan Yunan ordusu, yeniden kurulmakta olan Türk ordusu ile ilk kez karşı karşıya gelir.
Yoksul ve zayıf Türk ordusunun, isyan ile savaş arasında ezileceğini sananlar ya da ümit edenler az değildir.
Fidan halindeki ordu, canını dişine takarak, Yunanlıları püskürtür (6-11 Ocak 1921, Birinci İnönü Savaşı), sonra da orduyla çatışmaya yeltenen asi Ethem'in kuvvetini ezip dağıtır. Ethem, iki kardeşi ve bine yakm adamı Ege'yi yakıp yıkan Yunanlılara sığınacak, bundan sonra Yunanlılar için çalı­şacaklardır. Yoktan var edilmiş ordunun 'hıyanete ve düşmana karşı' kazan­dığı bu ikiz başarının iç ve dış etkisi çok büyük olur. isyanlar son bulur. Hal­kın orduya ve Meclis'e desteği artar. Milli iktidar daha da güçlenir. Ankara'da aylardır açık kapalı devam eden tartışmalar son bulur ve Meclis, anayasa ta­sarısını kabul eder. Tasarıdaki bir hüküm, doğrudan rejimle ilgilidir, salta­natçıları ve halifecileri telaşlandırır ama her vakti gelmiş düşünce gibi onu da durdurmak artık mümkün değildir, anayasada yerini alır:
"Egemenlik, kayıtsız ve şartsız milletindir!"26
Bu hüküm milleti, Allah'ın gölgesi olarak nitelenen padişahın kulu olmaktan çıkarıp devletin sahibi ve yurttaş yapıyor, laikliğin temelini atı­yordu.27
Halkın büyük çoğunluğu yüzünü, meclisi, anayasası, hükümeti, or­dusu olan ve işgalcilerle savaşan Ankara'ya dönecek, istiklal ordusunu git­tikçe artan bir azimle destekleyecektir.28

Vahidettin
Tevfik Paşa
Ali Kemal
Uygulanmasının zor olacağı anlaşılan Sevr Antlaşması'nın biraz yu­muşatılması için Londra'da toplanacak konferansa, silahını konuşturmaya başlayan Ankara'nın temsilcileri de çağrılır.
Son dönem Osmanlı aydınlarının kişiliksizliğinin, teslimiyetçiliği­nin ve Batı karşısında duyduğu aşağılık duygusunun mükemmel bir ör­neği olan Ali Kemal Londra Konferansı öncesinde şöyle yazacaktır:
"Avrupa ile başa çıkmayı, yüzyıllardan beri Asya'nın hangi kavmi ba­şarabildi ki biz başarabilelim?"
Ayrıca gazetesinde, Yunanlılara sığınarak onlar adına propaganda yapmayı kabul eden Ethem'in İzmir'de verdiği bir demeci de yayımlar. Et-hem şöyle demektedir:"M. Kemal, Yunan ordusunun hızlı bir taarruzuna bir dakika bile dayanamaz!"
Ethem bu cümleyle, yalnız kendi beklentisini değil, hanedanın, çıka­rı hanedana ve bu çürümüş düzene bağlı olanların, işbirlikçilerin, gafille­rin, hainlerin ve elbette işgalcilerin hayalini de dile getirmiş oluyordu.
Konferansın ilk oturumunda Tevfik Paşa kısa bir konuşma yaparak İstanbul'un görüşlerini açıklar. Ankara sözcüsünün parlak konuşması çok takdir toplar. Ama konferans, İngiliz entrikasının şaheser bir örneği ola­rak devam edecektir.29
Türklerin Sovyetlerle görüşmelere başlamasından huzursuzlanan Lloyd George, yeni Yunan hükümetinin savaşı sürdürmeye çok hevesli olduğunu görünce, Yunan ordusuna yeşil ışık yakar.
Atina ve Ankara temsilcilerine, hükümetleriyle yeniden temas etme­leri için 25 gün süre tanınarak konferansa ara verilir.



Taşhan ve bugünküUlus meydanı
Londra'da bulunan Dışişleri Bakanı Bekir Sami Bey, Fransızlarla ba­rışı sağlayacağını sandığı gizli bir anlaşma imzalar ve anlaşmayı Anka­ra'ya yollar.
Bunu öğrenen Yunan hükümeti, Türk-Fransız anlaşması kesinleşir­se, Türklerin, Çukurova'daki iki tümenli İkinci Kolordu'yu Batı Cephesi­ne kaydırmasından korkacaktır. Erken davranmak için General Papulas'a hemen harekete geçmesi için emir verir. Oysa Büyük Millet Meclisi, Fran­sızlarla yapılan anlaşmayı, Milli Ant'a ve tam istiklal anlayışına aykırı bu­lacak ve askeri yararını bir yana bırakarak reddedecektir.
Bu günlerde Türk-Sovyet görüşmeleri sonuçlanır ve Moskova'da dostluk antlaşması imzalanır. Bu antlaşmayla Sovyetler, güney sınırlarını güven altına alırlar. İstanbul ve Çanakkale boğazlarının İngilizlerin elinde kalmaması için de yeni Türk ordusuna silah ve cephane yardımı yapmayı ve yılda 10 milyon ruble vermeyi kabul ederler.30
General Papulas 22 Mart 1921 günü orduya bir mesaj yayımlar:
"Asker!
Düşman, Yunan İyonyasına ayak bastığınızdan beri yenip kovaladığı­nız düşmandır1. Hızınız karşısında kaçıyor! Bu barbar zulmün son kalıntıla­rını yok edip Yunan uygarlığının kurucuları olunuz!
Sizi yeni bir zafere çağırıyorum!"
Yunan ordusu, temsilciler dönüş yolundayken, 23 Mart sabahı, saat 07.00'de, Eskişehir ve Afyon'a doğru, iki koldan taarruza geçer.
İstanbul'da üslenen Yunan donanması da, İstanbul'dan ve Rusya'dan Anadolu'ya silah ve malzeme kaçırılmasını ve yollanmasını önlemek için, Karadeniz kıyılarını abluka altına almak amacıyla Karadeniz'e açılır.
Böylece Londra Konferansı, sonuçlanmadan tarihe gömülür.
Genel bir taarruzla düşmanı yok edebilecek gücü kazanıncaya ka­dar stratejik savunmada kalmayı kararlaştırmış olan Ankara, bu savaşta şu çok sade ve cüretli planı uygulayacaktır: Düşmanın güney koluna kar­şı oyalama savaşı verilerek ordunun büyük kısmını, kuzeydeki kol karşı­sında (İnönü'de) toplayıp düşmanı yenmek, daha sonra katılması müm­kün olan bütün kuvvetlerle düşmanın güney koluna (Dumlupınar-Af-yon) dönmek.
Uşak'tan yola çıkanGeneral Kondulis komutasındaki Birinci Yu­nan Kolordusu, Dumlupınar mevziindeki Türk Tümenini geri atarak iler­ler, 26 Martta Afyon'a girer.
Türk komuta kurulu, bu kesimdeki yenilgiye bakmaksızın, bu cep­heden iki piyade tümenini kuzeye kaydırır. Meclis Muhafız Taburunu ve Ankara'ya ulaşmış olan 5. Kafkas Tümeni'ni de demiryoluyla İnönü'ye yollar.
Bursa'dan ilerleyenGeneral Vlahopulos komutasındaki Üçüncü Yu­nan Kolordusu, İnönü mevzileri önünde, çok sert ve büyük bir direnişle kar­şılaşır. Eskişehir'deki demiryolu tamirhanesinde, Anadolu'ya geçip işbaşı et­miş imalat-ı harbiye subay ve ustalarının çalışır hale getirdikleri 150 mm.lik sekiz ağır top, Yunanlıları dehşete düşürür. Türk askeri bu kez daha kararlı­dır. Süngüsü olmayanlar tüfeğinin dipçiği, küreği, çıplak yumruğu ile dövü­şürler. Mesela 3. Alayın 3. Tabur'unun bütün bölük komutanları şehit düşer. Tümen komutanları bile ileri hatlara kadar gelirler; Albay (Deli) Halit Karsıalan yaralanır.
Kızgın savaş ileri-geri dalgalanmalarla sürmektedir.
Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa, heyecan içinde savaşı izleyen Ankara'ya, sağ kanat birliklerini karşı taarruza kaldıracağını bildirir.


Birinci KitapYunan Büyük Taarruzu


Birinci Bölüm
Kütahya-Eskişehir Savaşına Hazırlık
1 Nisan 1921 - 9 Temmuz 1921
1 NİSAN 1921 Cuma günü, Keçiören'de, şimdi Meteoroloji Ge­nel Müdürlüğü olan eski Ziraat Okulu binasına yerleşmiş Genelkur­may karargâhının ikinci katındaki genişçe odada, harita serili bir ma­sanın başında, M. Kemal ve Fevzi Çakmak Paşalar, konuşmadan otu­ruyorlardı. Yalnız M. Kemal Paşa'nın iri taneli kehribar tespihinin tekdüze şaklaması duyulmaktaydı.
Saat 17.00'ydi.
Sağ kanadını taarruza kaldıracağını bildirmiş olan İsmet Paşa ile öğleden beri bağlantı kurulamıyordu.1
m
ANADOLU AJANSI, camilere, kahvelere her gün tek sayfalık bültenler asarak olup bitenleri halka duyurmaktaydı. O gün hiçbir bülten asılmayınca, meraklanan Ankaralı esnaf ve zanaatkarlar, dük­kânlarını, küçük atölyelerini erkenden kapatıp bugünkü Ulus meyda­nındaki küçük Meclis binasının önünde toplandılar. Gittikçe çoğalı­yor ve sessizce cepheden haber bekliyorlardı. Adana Milletvekili Za­mir [Damar] Arıkoğlu, kalabalığı telaş içinde yararak Meclis'e girdi.
Kütahya - Eskişehir Savaşına Hazırlık 31
KOMİSYON odaları ve koridor, kalpaklı, fesli, sarıklı milletve­killeri ile doluydu. Zamir Bey ilk rastladığına sordu:
"Hâlâ bir haber yok mu?"
"Yok."
Antalya Milletvekili Rasih Kaplan Hoca, "Konferans sona erme­mişti ki birader, ara verilmişti.." diye söyleniyordu, "..bu Yunan taar­ruzunun anlamı neydi?"
Siyah kalpaklı, avcı ceketli, iri kıyım bir genç, Manisa Milletve­kili Mustafa Necati Bey, "Ne olacak.." dedi, "..bizi konferansla uyutup gafil avlamak istediler."
"Ama buna diplomasi değil, sahtekârlık derler!"
Konya Milletvekili Musa Kâzım Efendi, beyaz sakalını sıvazladı:
"Ordumuz direnebiliyorsa, mesele yok. Batının bu oyununu da boşa çıkarırız."
BU SIRADA görevden dönen çift kanatlı bir keşif uçağı, Eskişe­hir/ Muttalip havaalanına yaklaşmaktaydı. Alan, uçak hangarları, pi­lot okulu ve geniş tamirhanesiyle birinci sınıf bir havaalanıydı.2
Uçak Bölüğü Komutanı Yüzbaşı Fazıl, makinist Eşref Koşman ve görevliler, yaklaşan uçağı içleri giderek izliyorlardı. Çünkü ellerindeki son işe yarar uçak buydu. Eşref inledi:
"Eyvah, bu da arızalanmış."
Uçak arkasında siyah bir duman bırakarak toprak piste indi, sıçrayarak ilerleyip durdu. Koştular. Pilot Vecihi Hürkuş ve gözlem­ci Basri, yıldırım gibi uçaktan aşağı atladılar. İkisi de savaş heyecanı içindeydi. Vecihi, "Uçağı çabuk hazırlayın.." diye haykırdı, "..bomba yükleyin, tüfeğe şerit takın! Çabuk, çabuk, çabuk."
Fazıl'a döndü:
"..Hava kararmadan bir çıkış daha yapsak iyi olacak."
"Durum nasıl?"
Vecihi tam savaşın gidişi hakkında bilgi verecekti ki uçağı kont­rol eden makinist acıyla, "Vecihi Bey.." diye seslendi, baktılar, maki­nistin eli yağ içindeydi, "..bunun yağ deposu delinmiş."
"Değiştirin! Ama çok çabuk olun!"
"Yedek depo yok ki."3
"Öyleyse bunu tamir edin! Bir şey yapın! Haydi!" Makinist kıvrandı:
"Sökmesi, taniiri, yerine takması saatler alır." Vecihi, gözleminden yaş fışkırarak, başlığını ve rüzgâr gözlüğü­nü yere çarptı:
"Lanet olsun yoksulluğa!"
BİR YUNAN avcı uçağı ilerleyen Türk birliklerinin üzerine ma­kineli tüfeğiyle ateş yağdırmaya başlamıştı. Hücuma kalkmış bir takı­mın önünde koşan teğmen, birden sendeleyip düştü. Teğmenin düş­tüğünü gören erler hemen yere yattılar. Takım çavuşu sürünerek so­kuldu:
"Komutanım?"
Teğmen boynundan vurulmuştu. Zorlukla, "Durma.." diye fısıl­dadı, "takımı hücuma kaldır. Hemen! Haydi!"
Her kelimede yarasından yeni bir kan dalgası boşanıyordu. Ça­vuş, gözlerinden yaş akarak ayağa fırladı. Olanca sesiyle haykırarak, takımı yeniden hücuma kaldırdı. Erler doğruldular ve koşarak savaş sisine karıştılar. Taşlı arazi çarıklarının altını erittiği için çoğu yalı­nayaktı.
Bir top mermisi patladı. Fışkıran gevrek bahar toprağı, sönen Teğmenin üzerini örttü.
ANKARA'da, Genelkurmay'ın telgraf odasındaki tıraşı uzamış subaylar, kan oturmuş gözlerini Batı Cephesi karargâhına bağlı ma­nipleye dikmiş bekliyorlardı. Derin sessizlik içinde birinin ayak sesle­ri duyuldu, kapı yavaşça aralandı. İsteksizce başlarını çevirdiler. Ge­len Meclis Başkanlığı Yaveri Yüzbaşı Salih Bozok'tu.
"Paşalar merakta. Hâlâ bağlantı yok mu?"
Maniple başındaki astsubay başını ümitsizce iki yana salladı. Sa­lih Bey kapıyı yavaşça kapatıp çekildi.

Genelkurmay Başkanlığı

MECLİS'te de bazılarına ümitsizlik çökmüştü. Bir milletveki­li, "Bu iş çetelerle yürümez dedik, hepsini dağıttık.." dedi kaygıyla, "..ordu başarılı olmazsa, korkarım bu iş burada biter."
Gümüşhane Milletvekili Hasan Fehmi Ataç içerledi:
"Ne münasebet! Bir muharebe kaybedilmekle harp biter mi?"
Erzurum Milletvekili Celalettin Arif Bey, çevresindekilere, "Ben­ce, Londra Konferansı'nda, biraz esnek davranmalıydık.." diyordu, "..eğer yenilirsek, yeni önerleri de geri alır bu adamlar."
Mustafa Necati çok sinirlendi:
"Onlar öneri değildi ki beyefendi, sadakaydı. Geri alsınlar!"
Celalettin Arif Bey son Osmanlı Meclisinin Başkanıydı. Millet Meclisi'nin de kendisini başkan seçmesini beklemiş, yerine M. Kemal seçilince sinirli ve alıngan olmuştu. Mustafa Necati'yi, "Ödün verme­den, uzlaşma olmaz delikanlı" diye tersledi.
"İstiklalden ödün verilir mi beyefendi? Siz bugün Artin Kemal gibi konuşuyorsunuz!"
Celalettin Arif, gazeteci Artin Kemal'e benzetilmesine çok içer­ledi. Morardı. Bir olay çıkacağını sezenler araya girdiler. Öbekten uzaklaştırılırken, dayanamayıp geri döndü, M. Necati'ye, "Seni affet­meyeceğim!" diye bağırdı.
Balıkesir Milletvekili Albay Kâzım Özalp'in sabrı tükenmişti, Genelkurmay'a telefon etmek için Başkanlık odasına daldı. Arkasın­dan bazı milletvekilleri de odaya doluştular. Telefona sarıldı:
"Hâlâ haber yok mu?.. Peki. Öyle mi? Yapma!.. Anladım, geliyo­rum."
Kâzım Bey telefonu kapadı.
"Ne olmuş? Ne diyorlar?"

Zamir (Damar) Arıkoğlu Mustafa Necati Bey KâzımÖzalp

"İsmet Paşa ile bağlantı kurulamıyormuş. Onlar da haber bek­liyorlar."
Yüzü asılmıştı. Kalabalığı yarıp dışarı çıktı. Arkasından Gazian­tep Milletvekili Yasin Kutluğ da seğirtti. Kapının önünde kolundan yakaladı:
"Dur hele. Sen bizden bir şey sakladın. Neydi o?"
Kâzım Özalp, alçak sesle, "Bir tümen komutanımız daha yara­lanmış" dedi.
"Kim?"
"Albay Kemalettin Sami Bey."
"Bu ikinci. Ne arıyor bu komutanlar ateş hattında yahu? Demek savaş pek kıyasıya oluyor Kâzım Bey!"
Öyle olmalıydı.
Cephe Komutanlığı'nın sessiz kalması Kâzım Özalp'in içine kurt düşürmüştü. Meclis'ten fırladı. Az ilerde faytonlar bekliyordu. İki atlı bir faytona atladı.
"Haydi, çabuk! Keçiören'e, Genelkurmay'a! Çok çabuk ama!"
"Başüstüne beyim."
Kâzım Bey'in heyecanı arabacıya da bulaştı. Kırbacını telaşla şaklattı:
"Haydi çocuklar!"
Atlar ileri atıldılar.
TÜRK KUVVETLERİNİN Kars'ı Ermenilerden geri almasını eleştiren yazısından beri halkın bir Ermeni adı olan Artin adını ekle­yerek Artin Kemal diye andığı yazar Ali Kemal İstanbul'da, Peyam-ı Sabah gazetesindeki geniş odasında, ortağı Ermeni Mihran ve misa­firleriyle çene çalıyordu.
Sarışın, gürbüz, yarı alafranga, yarı alaturka, kendine özgü bir insandı. O günkü başyazısını öven tombul misafirine neşeyle, "An-kara'dakiler yine köpürecekler.." dedi, ünlü kahkahasını attı, sonra da ekledi: "..Haydutların işi gücü savaş. Siyasetten zerre kadar anladıkla­rı yok. Ellerinde derme çatma bir ordu, birkaç tane de düzme kahra­man, dövüşüp duruyorlar. Hükümet ölçmüş biçmiş, uygun görmüş, Sevr Antlaşması'nı imzalamış. Size ne oluyor a zirzoplar? Beyhude yere kan dökmenin âlemi var mı? Öğrendiğime göre, Londra'da da, çocuk gibi, 'İzmir'i isteriz, Edirne'yi isteriz, Adana'yı isteriz', hatta 'tam istiklal isteriz' diye tutturmuşlar."
Misafirleri şaşakaldılar:
"Yok canım?"
Mihran, "Bunlar çılgın" diye söylendi. Ali Kemal, bu niteleme­yi pek sevdi:
"Tabii canım! Çılgın olmasalar, sanki cihan savaşını biz kazan­mışız gibi koskoca Lloyd George'a barış şartlarını dikte etmeye yel-tenirler miydi? Ne demiş Arap, 'elhükmü limen galebe^ galibin dediği olur! İşte bu kadar. Bu kavrayışta, bu bilgide, bu çapta adamlar, değil devleti, ufak bir aşireti bile idare edemezler! Edebilseler, Yunan ordu­su şimdi Eskişehir yolunda olur muydu?"4
Birer kahve daha söyledi.
ATİNA'da çıkan Katimerini gazetesi yazarlarından Hristos Ni-colopulos da tıpkı Ali Kemal gibi, Yunan ordusunun, Türk direnişini kırarak Eskişehir'e yürüdüğünü sanmaktaydı. Daktilo makinesini ça-tırdatarak yazısına devam etti:
"..Güney kesiminde, Afyon'u daha ilk gün ele geçirmiştik. Ordu karargâhından alınan haberlere göre, kuzeyde de Eskişehir'e doğ­ru ilerliyoruz. İngiliz Başbakanı Lloyd George, 'Yunan ordusu, M. Kemal kuvvetlerini yenecektir' demişti. Ordumuz bu zaferle yalnız Lloyd George'u doğrulamakla kalmıyor..."
Gittikçe yaklaşan bir uğultu duyuluyordu. Birkaç kişi pencerele-ı e koştu. Dikkati dağılan Nicolopulos yazmayı kesip sesledi:
"Ne var, ne oluyor?"
"Lloyd George lehine gösteri yapıyorlar."
Nikolopulos da yerinden kalkıp pencereden baktı. Binlerce Ati­nalı, sevinç içinde Omonia meydanına akıyor ve Yunanlıların koru­yucu meleği Lloyd George'u yüceltiyordu:
"Zito Georgis! Zito Georgis!" (Yaşasın George!)
O SAATTE Londra'da iç karartan bir hava vardı ama uyarılara rağmen siyasi kudretini Yunanlılar yararına kullanan İngiltere Baş­bakanı Lloyd George'un yüzü parlıyordu. Anadolu'dan iyi haberler almıştı. Çay getiren sekreteri ve gizli sevgilisi Miss Frances Steven-son'a, "öyle sanıyorum ki.." dedi neşeyle, "..birkaç gün sonra, şu asi Mustafa Kemal ile birlikte Türkiye sorunu da tarihe gömülecek."
İmparatorluk Genelkurmay Başkanı Mareşal Wilson'un nasıl mahcup olacağını düşünerek gülümsedi. Bu dik kafalı ve kalın kabuklu asker, Yunan ordusunun Türkleri yenemeyeceğini ileri sürmekteydi.
Pöh!
Yeniyordu işte!
OYSA DURUM, Ali Kemal'in, Nicolopulos'un ve Lloyd Geor­ge'un tahminlerinin ve ümitlerinin tam tersine gelişmekteydi.
61. Tümen savaş idare yerine gelmiş olan Batı Cephesi Komuta­nı İsmet Paşa, sağ kanat birliklerinin, düşmanı tutunduğu son mevzi-lerden de söküp atan taarruzunun sonunu izlemekteydi. Akşam pusu içinde geri çekilen düşman kollarının kaldırdığı kalın toz bulutları, batı güneşinin ışığında kaynaşarak göğe yükseliyor, savaş uğultusu ağır ağır uzaklaşıyordu.
Savaşın İnönü kesimindeki bölümü Türklerin üstünlüğüyle sona ermişti.
Kendisinden başka hiç kimsenin duyamayacağı derin bir mutlu­luk içinde bir taşın üstüne oturdu, Genelkurmay'a yollayacağı telgrafı yazmaya koyuldu.
AĞIZLARINDAN köpükler dökülen atlar Genelkurmay binası­nın önünde durdular. Meraklanan nöbetçi subay dışarı çıktı. Fayton­dan atlayan Kâzım Özalp'i tanıyınca selam durdu.
"Bir haber geldi mi?"
"Hayır efendim."
"İnşallah bir aksilik yoktur."
İçeri girdi. Alt kattaki büyük salon, derme çatma tahta duvarlar­la küçücük odalara bölünmüştü. Sadece bütün hareketlerin haritaya işlendiği ve savaşın izlendiği harekât odası büyüktü. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Genelkurmay örgütü bu kadardı.
Harekât Şubesi Müdürü Yarbay Salih Omurtak'ın küçük odası­nın kapısı açıktı.
"Salih Bey!"
Yarbay Salih, Kâzım Özalp'i görünce ayağa zıpladı:
"Hoş geldiniz."
"Ne haber?"
"Bekliyoruz."
Oturdular. İkisinin canı da konuşmak istemiyordu. İyi bir ha­ber için sağ kollarını vermeye hazır, sustular. Bir zaman sonra telgraf odasındaki astsubayın haykırışı duyuldu:
"Cephe arıyor!"
Herkes deli gibi odaya koştu. Ama maniple birkaç kez tıkırdayıp susmuştu. Astsubay yalvarıyordu:
"Durma aslanım, ne olur durma!"
Maniple yeniden tıkırdamaya başladı. Herkes soluğunu tuttu. Cephe Karargâhının telgrafçısı, manipleyi santur çalar gibi keyifle tı­kırdatarak Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa'nın telgrafını geçmeye başladı:
"Saat 18.30'da Metristepe'den gördüğüm vaziyet: Gündüzbey kuzeyinde, sabahtan beri direnen ve artçı olması muhtemel bulunan bir düşman birliği, sağ kanat grubunun taarruzuyla düzensiz olarak geri çekiliyor. Yakından takip ediliyor. Bozüyük yanıyor. Düşman, binlerce ölüsüyle dolu savaş alanını, silahlarımıza terk etmiştir. Batı Cephesi Komutanı İsmet."
"Heeeeyü!"
Genelkurmay'da ne rütbe farkı kaldı, ne resmiyet. Herkes sar­maş dolaş oldu.
Albay Kâzım telefona koştu.
KÂZIM ÖZALP'ın verdiği haber üzerine, Meclis'te de yer yerin­den oynadı. Sevinçten kimi ağlıyor, kimi kahkaha atıyordu. Bu karga­şalık içinde Celalettin Arif ile Mustafa Necati Beyler göz göze geldi­ler, bir an kararsız kaldılar, sonra koştular ve kucaklaştılar. Yasin Kut-luğ dışarı fırladı. Pencerelerden yansıyan gaz lambalarının ışığının al­tında bekleyen Ankaralılar dalgalandılar. Kapının önüne çıkan çelim­siz milletvekilinin gür sesi yankılandı:
"Zafer biziiiiiiiiim! Kazandııııuıık! Yunanlılar çekiliyor!.." Aşka gelen biri silahını ateşledi. Bunu, uzaktaki bir başka silah sesi izledi. Biraz sonra Meclis'in önü sevinçten deliye dönmüş meşa-leli, fenerli insanlarla dolacak, karanlık meydan gündüz gibi aydınla­nacaktı.
İŞGAL GÜÇLERİNİN bir türlü yerini bulamadığı İstanbul giz­li telgraf merkezi, Büyük Postane'nin bodrumundan, daha güvenli olduğu için Telgraf Şefi İhsan Pere'nin Zeyrek'teki eski, ahşap evi­nin çatı katına alınmıştı.5 Telgrafçılar aileleri ile birlikte alt katlar­daki odalarda kalıyor ve dikkati çekmeden yaşamaya çalışıyorlardı. Gündüzleri İngiliz denetimi altındaki telgrafhaneye gidip resmi işle­rini yapıyor, gece olunca nöbetleşe çatı katına çıkıp sabaha kadar İs­tanbul ile Ankara arasındaki gizli haberleşmeyi sağlıyorlardı. Sabah olur olmaz, haberleşme kesiliyor ve içlerinden biri, erkenden işe gi­der gibi evden çıkıp mesajları yerlerine ulaştırıyordu. Yakalanırlar­sa, işgal kuvvetlerinin emirlerini çiğnedikleri için idam edileceklerini bilmekteydiler.6
Ankara, zafer haberini geçmeye başlayınca, nöbetçi telgrafçı yeri tekmeleyerek arkadaşlarını yukarı çağırdı. Ezik telgrafçılar, ma­niplenin her vuruşunda, biraz daha silkindiler, doğruldular, sonunda gururla dikildiler.
Bu haber sabaha kadar bekletilemezdi. İçlerinden biri, müjdeyi ilgili yerlere ve gazetelere duyurmak için sokağa fırladı.
İSTANBUL'un ünlü oteli Pera Palas'ın yemek salonu, o gece de tıklım tıklımdı. Rum müşteriler, Yunanlı şarkıcının söylediği güzel şarkıya eşlik ediyorlardı. Duvar kenarındaki bir masada, işgalcilerin şiddetli baskılarına rağmen harıl harıl milli orduya hizmet eden iki de Türk oturuyordu. Bunlar Muharip adlı gizli örgütün başkanı Kurmay Binbaşı Ekrem Baydar ile haber alma kolu başkanı Kurmay Yüzbaşı Seyfı Akkoç'tu. İkisi de sivil giyinmişti. Başları açıktı. Gözleri kapı­daydı. Anadolu'ya silah ve mühimmat satmak isteyen Fransız ban­kacı Mösyö Marcel Savoie ile buluşacaklardı. Kapıdan Marcel Savoie yerine, otelin mareşal kılıklı, palabıyıklı Rum kapıcısı girdi, ilk masa­ya eğildi ve bir şey söyledi. Masadakiler darbe yemiş gibi sarsıldılar. Haber masadan masaya yayıldıkça, şarkıya katılanlar susmaya başla­dılar. Sonunda güzel şarkıcı da bir felaket olduğunu sezerek şarkıyı kesti. Bir İngiliz subayı telefona koştu. Ekrem ile Seyfı dikkat kesil­mişlerdi.
Haberi duyup da sokağa dökülmüş heyecanlı Türklerin söyledi­ği bir marş, yavaş yavaş sessizliği dağıtmaya başladı:
İzmir'in dağlarında çiçekler açar
Altın güneş orda sırmalar saçar
Bozulmuş düşmanlar yel gibi kaçar..
Heyecanla otelin holüne çıkıp, camdan caddeye baktılar.
Yüzlerce Türk, ellerinde bayraklar ve tutuşturulmuş bükülü kâ­ğıtlar, Pera Palas'ın önünden geçerek Tepebaşı'ndaki İngiliz Elçiliğine doğru yürüyordu.
Kader böyle imiş ey şanlı paşa
Yaşa Mustafa Kemal Paşa yaşa...
İşgal kuvvetlerinin devriye kolları, kalabalığı susturmak ve da­ğıtmak için harekete geçti. Türklerin birdenbire neden coştuklarını öğrenince, hepsinin neşesi kaçacaktı.
Bu güzel şehirde görev yapmak, keyifli bir tatil olmaktan çıkı­yordu galiba.
Akşam gazetesine telefon ederek haberi öğrenen Ekrem Bey, Yüzbaşı Seyfi'ye, "Yarın.." diye fısıldadı, "..Lloyd George'un yüzünü görmek isterdim."
HABER Londra'ya sabah ulaştı ve Lloyd George öfkeden deli­ye döndü. Bu talihsiz anda ziyaretine gelen eski gazeteci ve konsolos, şimdi İyonya Bankası'nın Başkanı Yunan asıllı Sir John Stavridis'e ağ­zına geleni söyledi. "Artık bir Yunanlının fotoğrafını bile görmek iste­miyorum.." diye bağırıyordu, "..Temsilcileriniz bana zafer için güven­ce vermişti. Kendi askeri danışmanlarıma değil, sizin hayalci subay­larınıza inandım. Ama az önce öğrendim ki o kadar güvendiğim Yu­nan ordusu üç ay içinde ikinci kez yenilmiş. Bu başarısızlığın beni na­sıl bir çıkmaza soktuğunu anlayabilirsiniz. Hâkimiyetimiz altında her ülkedekinden çok Müslüman var. Bir Türk zaferi hepsinde bağımsız­lık hevesi uyandırabilir. Dağılmamak için M. Kemal'i mutlaka ezmek zorundayız. Bunun için Yunan ordusuna güveniyordum. Hükümetim o orduyu donatmış, ayrıca da 16 milyon sterlin yardım yapmıştı."7
Yunan burjuvazisini İngiliz burjuvazisine bağlayan zarif köprü­lerden biri olan Sir John Stavridis'in yenilgiden haberi yoktu.
Donup kaldı.
YENİLGİYE Ordu Komutanı Korgeneral Papulas da inanmak­ta zorluk çekiyordu. Üçüncü Yunan Kolordusu'nun karargâh olarak kullandığı Bursa Anadolu Oteli'nde, ordu kurmay kurulu ile yaptığı toplantının sonunda, Türkleri ezebilmek için, daha fazla güçlenmele­rine fırsat vermeden, takviye alıp hemen ve yeniden taarruza geçmek gerektiğine karar verdi.
Kurmaylarını, düzensiz çekilişin yarattığı karmaşık sorunlarla baş başa bırakarak, hükümete yollayacağı raporu yazmak için oda­sına kapandı.
Yunan ordusu yakarak yıkarak geri çekilmekteydi.8
METRİS TEPE apaydınlıktı. Sabahleyin şehitlerini toprağa ve­ren 4. Tümen, gece de zaferi kutlamak için toplanmıştı.
Flamalar, öbek öbek yanan büyük ateşlerin oynak ışığında çır­pınıyor, pilav ve fasulye kazanları kaynıyordu. Yoksul tümen, çem­ber halinde dizilmişti. Erlerin üstünde mintanlar, yelekler, biri öte­kine benzemeyen askeri ceketler, altlarında ise rengârenk şalvarlar, poturlar vardı. Pek çoğunun çorabı, matarası, kütüklüğü, süngüsü, hatta çarığı yoktu.9 Subayların da bir bölümü çarıklıydı, bazılarının
üniforması çadır bezindendi. Ama erler de, subaylar da, bütün dona­nımları tamammış gibi vakar içinde, tümen komutanının konuşma­sını beklemekteydiler.
Yarbay Nâzım Bey, kısa bir konuşma yaparak, Cephe Komutanı­nın, gösterdiği olağanüstü kahramanlık sebebiyle tümene takdirname yolladığını bildirdi, subay ve erlere teşekkür etti ve şenliği başlattı.
Davul ve zurna sesleri yükseldi. İki gün önce cehennemi andıran Metris Tepe, bütün Anadolu gibi bayram yerine döndü.10
ZAFER HABERİ İstanbul'a gökten bir müjde gibi inmiş, gaze­telerin ilk sayfaları büyük resimler ve zafer edebiyatı ile kaplanıp be­zenmişti.
Laternalar ve 'zito zito Venizelos' şarkıları susmuştu.1Oa
Beyoğlu caddesindeki bazı Türk mağazaları vitrinlerini M. Ke­mal ve İsmet Paşaların resimleriyle süslediler.
İstanbul yeniden Türkleşti.
MİLLETVEKİLLERİ ertesi gün, Meclisin önünde toplanan An­karalıların alkışları arasında Meclise girdiler. Milli Savunma Bakan-lığı'nın 1921 bütçesinin görüşülmesi, zafer neşesi içinde fazla uzun sürmedi ve yaklaşık 45 milyon lira olarak kabul edildi.11Verilen kısa bir aradan sonra Başkan Vekili Dr. Adnan Adıvar, Bursa'nın düştüğü günden beri siyah bir örtü ile kaplı başkanlık kürsüsünde yerini aldı, zile vurdu:
"Celse açılmıştır. Söz, Milli Savunma Bakanı Fevzi Paşa Hazret-lerinindir."
Uğultu kesildi.
Fevzi Paşa ön sıraya sıkışmış Bakanların arasından kalkıp, İkinci İnönü Savaşı hakkında bilgi vermek üzere konuşma kürsüsüne geldi. İsmet Paşa cephede olduğu için, Genelkurmay Başkanlığı'na da ve­kâlet ediyordu. Ankara'ya geldiğinden beri M. Kemal Paşaya büyük bağlılık göstermekteydi. Bu yüzden adı muhalifler arasında 'kuzu pa-şa'ya çıkmıştı. Ama hiçbir siyasi grup ya da akım, bu kuzu paşayı ken­di yanına çekmeyi başaramıyordu.
Fevzi Paşa sık sık alkışlarla kesilen uzun konuşmasını şöyle bi­tirecekti:
"..Yunan ordusu Başkomutanı Papulas, İzmir'den Bursa'ya geldi, Vvr Antlaşması'nı Türklere zorla kabul ettirmek amacıyla, alayları­nı birbiri ardından taarruza kaldırdı. Kesin savaş İnönü mevzilerinde oldu. Yunanlılar, Başkomutanlarının gözü önünde, fedakârlıklarını ispat ettiler. Çarpışmalar yedi gün, yedi gece devam etti. Fakat bütün Hayretleri, yılmaz Türk safları önünde tamamiyle kırılmıştır. Düşman t, ekiliyor ve kahraman süvarilerimiz düşmanı takip ediyor."12
İNÖNÜ ile Eskişehir arasındaki Çukurhisar Köyü'nde, küçük l>ir evin odasında, İsmet Paşa da bu saatte kurmayları ile toplantı ha­lindeydi. İlk raporlara göre, Yunan ordusu ciddi kayıp vermiş ve çok Kanimet bırakmıştı.
Mezit vadisi-İnegöl yoluyla parça parça Bursa'ya çekilmeye ça-lısan Yunan birlikleri, 'üzengisi ipten, kılıcı tahtadan' ama gözü kara
I ürk süvarilerinin takibi altındaydılar. Birinci İnönü Savaşı sonunda dıışmanı takip edemeyen ordu şimdi o çaresizliğin acısını çıkarıyor, süvariler yakaladıklarını tepeliyorlardı.
Hiç yoktan yola çıkarak bu noktaya gelmişlerdi. Bunun tadını çı­karırken, Binbaşı Cemil Taner, "Ama haberleşme çok aksadı.." diyerek keyif kaçırdı, "..acele olarak telsize ihtiyacımız var efendim."
İsmet Paşa acıyla güldü:
"Acele ihtiyacımız olmayan ne var ki Cemil Bey?"
Bütün telsiz cihazlarının, İngilizlerin sıkı denetimi altında bulu­nan İstanbul'daki Selimiye Kışlası'nda toplandığını bilmekteydi. Hiç
I1 midi olmadığı halde, Binbaşı Cemil'in ısrarı üzerine, İstanbul'dakiMuharip adlı gizli örgüte, telsiz cihazlarına da ihtiyaç duyulduğunun bildirilmesine razı oldu.
BU SIRADA İstanbul'da İkdam gazetesindeki odasında, Yakup Kadri Karaosmanoğlu başmakalesini yazmaktaydı:
"..Bir yükselişin başlangıcındayız. Bir yücelme, bir yeniden do­ğuş, bir şafak! İsmet Paşa adındaki bir serdarın kılıcı tarihi ikiye böl­dü. Dört beş günden beri bütün Doğu âlemi ve bütün Asya için yeni bir devir açılmıştır.'.'
İdare Memuru Mahmut odaya daldı:
"Yakup Kadri Bey!"
"Evet?"
"Kızılay İkinci Başkanı Hamit Hasancan'dan bir duyuru geldi efendim."
Dikkati dağıldığı için canı sıkılan Yakup Kadri söylendi:
"İyi. Gerekeni yapınız."
"İstanbulluları, Anadolu mücahitlerine para yardımı yapmaya çağırıyor."
Yakup Kadri toparlandı:
"Yok canım!"
"Bağışların Kızılay'a ya da gazetelere verilmesini istiyor."
Gözleri büyüdü:
"Oo.. İşgal kuvvetlerine bir çeşit meydan okuma bu. Öyleyse du­yuruyu birinci sayfada yayımlayalım. İstanbul'da doğru dürüst çalı­şan tek kurum Kızılay."
Kaleme yeni bir şevkle sarıldı:
"Geçen gün şehrimizde çıkan Rumca gazetelerden biri, 'Eskişe­hir önündeki bu kan deryasında, 'Doğu meselesi' denilen ayıp artık tamamiyle boğulacaktır' diyordu. Bu gazete ne doğru söylemiş. Evet, dediği çıktı, Eskişehir önündeki kan deryasında Doğu meselesi deni­len ayıp tamamiyle boğuldu. Bu kutsal kıta, yüzyıllarca süren bir uy­kudan sonra, ta göbeğinden sarsılıyor. Bütün mazlum milletler, de­mirden ve çelikten zincirlerini kırıyor ve karanlık zindanlarından dı­şarıya boşanıyor!'13
YAKUP KADRİ yazısını bitirirken, Londra'da, Hindistan İşleri Bakanı Mr. Montagu, yardımcılarını toplantıya çağırdı. Çünkü son Yunan taarruzu, İngiliz sömürgesi Hindistan'da öfkeyi doruğa çıkar­mış, Türk zaferi yeni kıpırdanmalara yol açmıştı.
1920 yılının son haftası içinde, Nagpur'da toplanan Hindistan Ulusal Kongresi'nde, Gandi'nin, sömürgeci İngilizlerle her türlü iş­birliğinden kaçınma önerisi görüşülmüş ve kabul edilmişti. Gan­di'nin boykot önerisinin gerekçeleri arasında, İngilizlerin Türkiye'ye adaletsiz davranması da yer almaktaydı:
"Sevr (Sevres) Antlaşması'nın başyazarı olan Lloyd George hü­kümetiyle işbirliğine devam etmek, Hindistanlılar için haksız ve ahıksızca bir davranıştır. Ne pahasına olursa olsun, bu şeytandan uzak durmalıyız!"
Ayrıca, 70 milyon Hindistan Müslümanının lideri ve ilerde Pa­kistan devletini kuracak olan Muhammet Ali Cinnah da, boykotu des­teklediğini açıklayarak İngilizlerin durumunu daha zorlaştırmıştı.
Uzun süren toplantı sonunda, Sevr Antlaşması'nın Türkler lehi­ne yumuşatılması için Dışişleri Bakanlığı'na bir muhtıra verilmesini kararlaştırdılar.14
Hindistan İngiltere'nin yumuşak karnıydı.
İSTANBUL'da iki saat önce akşam olmuştu. İngiliz Yüksek Ko­miseri Sir Harold Rumbold, Tepebaşı'ndaki elçilik binasının ikinci katındaki şık döşenmiş odasında, Bekir Sami Bey yurtdışında oldu-nu için Ankara'da Dışişleri Bakanlığı'na vekâlet eden Ahmet Muhtar Mollaoğlu'nun yolladığı sert notayı okumaktaydı:
"..Barış ümidi vererek Londra'da görüşmeye çağırdığınız halde, Konstantin'e de hücum emrini verdiniz ve bizi en yalancı vaatlerle uyutmaya çalıştınız. Türk milleti ve kalben kendisiyle birlikte olan bütün Müslümanlar, Londra hükümetinin bu hareketini asla unut­mayacaklar; İngiltere hükümetinin, ücretli köleleri olan Yunanlılar aracılığı ile yaptırdığı kıyım ve yıkımı, her zaman hatırlayacaklardır. Siz kadınlarımızı, çocuklarımızı önce Venizelos'un, şimdi de Konstan-tin'in sürülerine öldürterek, bize Batı emperyalizminin boyunduru­ğunu kabul ettirmeyi başaramayacaksınız vesselam!"15
Rumbold, geçerli yazışma üslubuna tümden aykırı olan notanın yarattığı diplomatik dehşet içindeyken, deneyli baş tercüman ve siya­si danışman Andrew Ryan sessizce içeri girdi:
"Efendim, lütfen dışarı bakar mısınız?"
Elçiliğin pencerelerinden, Sarayburnu'ndan Eyüp'e kadar asıl İstanbul görünüyordu. Her gün bu saatlerde, karanlığa gömülmeye başlayan bezgin şehir, bugün ışıl ısıldı. Bütün minareler kandillerle donanmıştı.
İşgal altındaki İstanbul, sessiz ama çok çarpıcı bir biçimde zafe­ri kutlamaktaydı.
Sir Rumbold sevinçten titreyen binlerce kandile bakarak içi­ni çekti. Türkler, topraklan üzerinde güneş batmayan İngiliz İmparatorluğu'nun saygınlığına ve savaş sonrası siyasetine Yunanlı­ları yine yenerek bir darbe daha indirmişlerdi.
İngiltere durumu düzeltecek bir hamle yapmak zorundaydı.
ERTESİ SABAH, savaşın güneydeki ikinci bölümü başladı. Gü­neydeki savaşı Refet Bele Paşa yönetecekti. Birinci Yunan Kolordu-su'nu, iki hafta önce ele geçirdiği Dumlupınar mevziinden geri atmak gerekiyordu. Doğuya karşı savunulması kolay bir doğal mevzi olan Dumlupınar'ın Yunanlıların elinde kalması, Türkler açısından çok sa­kıncalıydı.
Birinci Yunan Kolordusu Komutanı General Kondulis de, bir kazaya uğramadan, hızla Dumlupınar'a çekilerek bu doğal mevziyi elde tutmak istiyordu. Bu amaçla, Afyon'un doğusuna kadar ilerle­miş olan 2. Yunan Tümeni'ne, geri çekilmesi için emir verdi. Çekil­me başlayınca, Afyon'un doğusunda, tetikte bekleyen Albay Fahret­tin Altay'ın iki tümenli kolordusu, 7/8 Nisan akşamı, kolayca Afyon'a girdi.
Batı Cephesinden hızla güneye kaydırılan üç tümen,16Dumlu­pınar'ın 12 km. kuzeyindeki Altıntaş'ta toplanmış, iki süvari tümeni de İnönü'den Kütahya'ya ulaşmıştı. Refet Paşa, bu durumdan yararla­narak, Birinci Yunan Kolordusu'nu, ertesi sabah, bir meydan savaşına zorlamaya karar verdi.
O AKŞAM Yunan Kralı, sarayın Alman zevkiyle döşenmiş ça­lışma odasında, yenilginin daha da çökerttiği yaşlı Başbakanı kabul etti.
Kalogeropulos, General Papulas'ın, 52.000 yeni asker ve en geç iki hafta içinde yeniden taarruza geçmek için izin istediğini bildi­rerek söze başladı ve İnönü'de Üçüncü Kolordu'nun uğradığı kaybı açıkladı:
"İlk saptamalara göre, 5.000 subay ve er, bir hayli de ganimet.17Ordumuz güneyde de geri çekiliyor efendim."
Kral sarsıldığını belli etmemeye çalışarak, sordu:
"Başlangıçta her şey iyi gidiyordu. Sizce nerede yanlış yaptık?"
Başbakan üzüntüyle, "Ankara'nın, yeni ordusunu, iki ay içinde İm kadar güçlendirebileceğini tahmin edemedik.." dedi, başını kaldır­dı, "..bu yenilginin sorumluluğunu taşıyan hükümetim, yerini daha onerjik bir hükümete bırakmak istiyor efendim."
Hükümet daha iki ay önce kurulmuştu. Kral uzun bir sessizlik­ten sonra, "Kimi tavsiye edersiniz?" diye sordu.
"Dimitrios Gunaris'i. Hırslı, zafere susamış ve size çok bağlı bi­ridir."
SABAH İstanbullular, Kızılay'ın çağrısına uyarak para yardımı yapmak üzere gazetelerde sıraya girdi. İleri gazetesinin dar idareha­nesine sığmayanların büyük kısmı, dışarıda kalmıştı.
Kaldırımın sonunda bir işgal devriyesi göründü. Düzenli adım­larla yaklaşmaya başladı. İşgal askerlerine, her zaman kenara çeki­lerek yol veren İstanbullular, bu sefer kıllarını bile kıpırdatmadılar. Devriye kolu, kalabalığın arasından geçmeyi göze alamadı, yola ine­rek geçip gitti.
İçerde, daha afyonu patlamamış olan huysuz idare memuru, bir deftere, söylene söylene, bağış yapanın adını ve bağış miktarını yazı­yordu.
"Kahveci Ali, 100 kuruş."
"Eskici Yusuf, 50 kuruş."
"Hallaç Asım, 75 kuruş."
"Bakkal Ahmet, 100 kuruş."
"Terlikçi Adem, 200 kuruş."
Sırada, küçük, cılız bir oğlan vardı. Bir önceki bağışçının çocuğu sanan memur, öfkeyle, yürüyüp yol vermesi için işaret etti. Ama ço­cuk yürümedi, büyük bir ciddiyetle, bütün servetini çıplak masanın üzerine bıraktı:
"Hasan, 5 kuruş."
Suratsız idare memurunun birdenbire gözleri doldu. Ağladığını göstermemek için yüzünü, kocaman mendilinin arkasına saklayarak gürültü ile burnunu sildi.18

Kral Konstantin Başbakan Gunaris General Papulas

GUNARİS, Venizelos'un partisini hezimete uğratarak çoğunlu­ğu kazanan Halkçı Parti'nin lideriydi. Son hükümette Savaş Bakanı olarak bulunmuş, Londra Konferansı'na da katılmıştı.
Kraldan hükümet kurma teklifini alır almaz, 1920 yılının sonun­da emekliliğini isteyerek ordudan ayrılan tecrübeli General Metak-sas'la temas aradı. Maliye Bakanlığına getirilecek olan Protopapa-dakis'in evinde buluştular. Gunaris, hemen konuya girdi ve Metak-sas'tan Başkomutanlığı üzerine almasını istedi.
Silahlı politikası yüzünden Venizelos'la da anlaşmazlığa düşmüş ve bu yüzden sürgüne bile gönderilmiş olan Metaksas, Yunan ordu­sunun başarı kazanacağına inanmayan belki de tek Yunanlıydı. Tekli­fi ağırbaşlılıkla reddetti:
"Başarısızlık olasılığını halktan gizleyerek Başkomutanlığı kabul edersem onlara, benim hiç de inanmadığım bir ümit vermiş olurum. Halkı aldatamam."
Protopapadakis, "Yüzde altmış başarı olasılığı da yok mu?" diye sordu.
"Olsa, Başkomutanlığı kabul ederdim."
"Hiç olmazsa, ne kurtarabilirseniz onu kurtarmayı kabul edin."
Metaksas parladı:
"Siz benden zafer değil, başkalarının sorumluluğunu örtbas et­mem için kendimi feda etmemi istiyorsunuz. Bunu yapamam!"
Toplantı gece yarısı, bir sonuç vermeden dağıldı.19
REFET PAŞA, sabah erkenden, birliklerini harekete geçirmişti. İki süvari tümenini, Dumlupınar mevziinin, dolayısıyla Birinci Yu­nan Kolordusu'nun arkasına düşmeleri için, Murat Dağı geçitlerin-ı Icn Banaz'a inmek üzere yola çıkardı.
Bir piyade tümeni, Dumlupınar mevziinin sol kanadını tutan düşman alayına; bir başka piyade tümeni ise, Yunan çekilişini koru­makla görevli alaya hücum edecekti. 5. Kafkas Tümeni yedekte bekli­yordu. Takviye olarak yollanan iki tümen de yoldaydı.
Fahrettin Altay'ın kolordusu da Afyon'dan batıya doğru ilerle­meye başladı.
Birinci Yunan Kolordusu, kıskaca girmek üzereydi.
ÇEVİRME HAREKETİNİN geliştiği saatlerde, Ankara Öğret-Miım Okulu'nun konferans salonu kadınlarla dolmaktaydı. Önde sık-ıım başlı, uzun mantolu, iskarpinli İstanbullular, onların arkasında ırııgârenk çarşaflı, potinli, mest lastik giymiş, yüzleri açık Ankaralı­lar oturuyordu. En arkada ise, köylü kadınlar. Ankaralı hanımlar, ilk defa böyle bir toplantıya katıldıkları için çok tedirgindiler. Ama Hali-• I"Idip'e duydukları merak, çekingenliklerini bastırmıştı. Gözleri ka­pıda, hâlâ Halide Edip'i bekliyordu.
O ise, sahnedeki masada yer alan Kızılay Kadınlar Kolunun Baş­kanı Zehra Müfit Hanım ile Belediye Başkanı Kütükçüzade Ali Bey'in eşi Cazibe Hanım'ın arasında oturuyordu. Başkan Zehra Müfit Ha­nım, toplantıyı kısa bir konuşma ile açarak sözü Halide Edip'e bıraktı.
Halide Edip, kimseyi umursamadan, erkeklerle çekişen, tartışan, yarış eden bu ufak tefek, iri gözlü, beyaz tenli genç kadındı ha? Ana-aaav!
Halide Edip, "Hanımefendiler!" dedi, sesinde hafif bir heyecan titriyordu. Çok tutumlu olduklarını duyduğu Ankaralı hanımları yar­dıma çağıracaktı.
"Tarih Türkü ateşle imtihan ediyor. Bu imtihandan, yalnız er­keklerimizin cesareti ile başarılı çıkamayız. Artık biz kadınlar da bu ateşe yüzümüzü çevirmek, ellerimizi uzatmak zorundayız. Ordumu­zun hepimize ihtiyacı var.."
Kadınların, büyük bir dikkatle dinlediğini fark edince, heyecanı azaldı, daha sakin bir sesle devam etti:
"..Bir hafta önce Eskişehir'deydim. Gördüklerimden birini sizle­re de anlatmak istiyorum. Uçakların gövdesi ve kanatları, özel bir ke­ten kumaşla kaplanırmış. Bulunamadığı için bizimkiler, kaput beziy­le kaplıyorlar. Özel yapıştırıcısı olmadığı için, kaput bezini uçakların gövdelerine, kanatlarına nal mıhı ya da zamkla tutturuyorlar. Bezin gerginliği ve kayganlığı emayit denilen özel bir sıvı ile sağlanırmış. Getirtemedikleri için beze, kaynatılmış patates kabuğu ve paça suyu­na tutkal, kola karıştırarak yaptıkları bir pelteyi sürüyorlar. Sonra da gözlerini bile kırpmadan bu uçaklara binip uçuyorlar.19a
Kardeşlerim!
Sizleri, milletinin şerefini ve namusunu canından aziz bilen bu genç ve yoksul orduya yardıma çağırıyorum!"
Kısa bir sessizlikten sonra, kadınlar ağır ağır ayağa kalkmaya başladılar ve hiç konuşmadan ilerlediler, masanın önünde sıraya gir­diler. Masanın üstü parayla dolmaya başladı. Yanında para olmayan­lar, yüzüklerini, bileziklerini bırakıyordu. Gözleri görmeyen, beyaz başörtülü, yaşlı bir kadın çevresinden yardım istedi:
"Bana ne olur Halide Hanım'ı bulun!"
Halide Edip bu yakaran sesi duymuştu, yaklaştı, "Benim, burda-yım!" dedi. Kadın eliyle okşayarak, Halide Edip'in yüzünü içine sindirdi:
"Çamaşırcılık yaparak geçiniyorum, kızım. Bunu, zor günüm i(,in saklamıştım. Ama sözlerinden anladım ki ordumuz benden dahazordaymış."
Göğsüne bastırdığı sol elini açtı, uzattı, yüzü gururla aydınlandı:
"Al bunu."
Derisi çatlamış avucunda bir lira vardı.
Halide Edip, gözlerinden yaş fışkırarak kadına sarıldı, "Ah anam.." ıledi içi titreyerek, "..bir kere daha iman ettim. Kurtulacağız!"20
DIŞİŞLERİ BAKANI Lord Curzon, Montagu'nun muhtırası­nı küçümseyici bir gülüşle karşıladı. Gereksiz bir telaştı bu. Dışişle-11 Bakanlığı gelişmeleri dikkate alarak yeni bir politika geliştirmişti bile. İngiltere'nin, Türk-Yunan savaşında tarafsız kalacağı ilan edile-irk, kamuoyunun Anadolu'daki savaşı bir Türk-Yunan savaşı olarak görmesi sağlanacaktı. Böylece İngiltere Yunan yenilgilerinden dolayı yura almayacak, Hindistan Müslümanlarının hedefi olmaktan çıka-mk, olaya bir hakem gibi yaklaşıyor görünecekti. Bu konum İngilte-ıc'yi daha da etkili yapardı.
Curzon, Bakanlık Müsteşarı William Tyrell'a, "Bu tavır Fransız-Itiı ı ve İtalyanları da memnun edecektir sanıyorum.." dedi, "..ama Sevr Aııtlaşması'nın esasları, 20 yıldan önce değiştirilemez.21Sevr'in mi­marı Mr. Lloyd George ise, onun ilham perisi de benim. Bu muhtıra­yı M-ddedeceğiz."
Bu açıklama Bakanlık Müsteşarını memnun etti. Sevr Antlaş-uıusı'nın kabulüyle Doğu sorunu çözülmüşken, M. Kemal hareketi bu lıliyük projeyi baltalamıştı. Bu yüzden birçok Dışişleri mensubu gibim ılı» Ankara'yı affetmiyordu. Yüzünü buruşturarak, "Ankara temsilci­li Bekir Sami, İtalyanlarla da gizli görüşmeler yapmış" dedi.
Curzon belkemiğindeki arızadan dolayı giydiği çelik korse için-ılr neşeyle doğruldu:
"Oo! Demek onlara da yanaştı. Ben dik kafalı bir milliyetçi bek­liyordum, uysal bir Ankara kedisi çıktı.."
Güldü:
"..Mustafa Kemal de verdiğimizle yetinmeyi öğrenecektir."

TunalıHilmi bey Süreyya Yiğit Bekir Sami Kunduk

ANKARA'da, vakit geçirecek bir-iki kahveden başka yer olmadı­ğı için yatılı milletvekilleri, Öğretmen Okulu binasındaki Meclis ya­takhanesinde erkenden toplanmışlardı. Kimi söküğünü dikip çora­bını yamıyor, kimi çay içip laflıyordu. Birkaçı mektup yazmaktaydı. 20 lirası da milli savunmaya kesilen 100 lira aylıkla geçinebilmek için yemeklerini de aynı binadaki yemekhanede yiyorlardı. Tabldot ucuz­du. Topal yatakhane hademesi, fazla gaz harcanmasın diye sadece iki lambayı yakmıştı.
Kapı gürültüyle açıldı, Kütahya Milletvekili Besim Atalay içeri girdi, loş yatakhanenin ortasına kadar yürüdü, dik sesiyle bağırdı:
"Beyler.."
Takunyalılar, terlikliler, takkeliler, başı açıklar, sakallılar, sakal­sızlar, bütün milletvekilleri durdular.
"..Dışişleri Bakanlığı'ndan geliyorum."
Oturanlar, önemli bir haber olduğunu anlayarak ayağa kalktılar.
"..Bekir Sami Bey, İngilizlerle de, esir değişimi için bir sözleşme imzalamış."
Bir sevinç uğultusu yükseldi. Besim Atalay'ın çevresine üşüştü­ler. Manisa Milletvekili Süreyya Yiğit, neşeyle "Bravo Bekir Sami'ye.." diye haykırdı, "..öyleyse Malta'daki bütün Türkler serbest bırakıla­cak!"
Besim Bey soğuk bir sesle, "Hayır!" dedi.
"Ya?"
"Biz elimizdeki bütün İngiliz esirlerini geri veriyoruz.."
"İngilizler?"
"..Onlar, yalnız uygun gördükleri Türkleri serbest bırakacaklar."
Süreyya Yiğit, "Böyle şey olmaz.." diye isyan etti, "..eşitliğe de ay­kırı bu, haysiyetimize de. Bekir Sami iyice şaşırmış!"
Malta'daki kafa dengi arkadaşlarına bir an önce kavuşmak is-Iryen birkaç koyu İttihatçı, bu tepkiyi iyi karşılamamıştı. İçlerinden biri, "Canım, ne koparsak kârdır" diye söylendi. Tunalı Hilmi Bey ya-lnkhaneye gelmeden önce, içki yasağına rağmen harıl harıl çalışan I >.ıyko'nun dükkânına uğrayıp iki kadeh parlatmıştı, köpürdü:
"Sen ne diyorsun efendi? İstiklal mücadelesi bu, ticaret değil!"
Beyaz sakallı, babacan bir milletvekili öne çıktı, "Çocuklar, Al­lah aşkına sakin olun!" diye yalvardı, ortalık durulunca, düşüncesini >• ıMadı:
"Bana da öyle geliyor ki aşırı gidersek, bu işi sonuna vardırama-yı/ Bugün öğrendim, ordunun elinde pek az ağrı kesici kalmış. An-ı ,tk büyük ameliyatlarda kullanıyor, öteki ameliyatları hissi iptal et­in.don yapıyorlarmış."218
Koyu bir sessizlik oldu.
MALTA VALİSİ Lord Plumer, 24 Martta Edirne Milletvekille-ıl I aik Kaltakkıran ve Şeref Aykut ile birlikte İttihat ve Terakki Par-lUI'nin Bolu Teşkilatı Başkanını serbest bırakmış, öbür Malta sür­günleri, sıranın kendilerine geleceği ümidi içinde üçünü de neşeyle lljİıırlamışlardı.
Tel örgü ile çevrili Polverista kışlasında 115 Türk sürgünü kal­mıştı. Dört savaş yılı boyunca Osmanlı İmparatorluğu'nu yönetmiş ve yönlendirmiş olan Sadrazam Sait Halim Paşa, nazırlar, bazı millet­vekilleri, belediye başkanları, valiler, mutasarrıflar, paşalar, subaylar, bürokratlar ile birkaç yazar, iki yıla yakın bir süredir Malta'da, hapis lınyatı yaşıyordu. Çoğu kaba kuvvetle evinden alınmış, yolculuk sıra­sında horlanmış, Malta'da aşağılanarak karşılanmış ama Gaziantep Milletvekili Ali Cenani ile eski İzmir Valisi Rahmi dışında, hepsi onu-iurw korumuş, hiçbiri İngilizlere yaltaklanmamıştı.22
Bekir Sami Bey'in görüşme masasına, bu gibi durumlarda geçer­li ulan genel kurala uyarak 'tüm Türklere karşılık tüm İngilizler' diye
oturacağını sanıyorlardı. Gerçi Bekir Sami Bey de masaya bu niyetle oturmuştu ama sonunda, 29 İngiliz esirine karşılık, 64 Türk sürgü­nün serbest bırakılmasına razı olmuştu.
İngiliz hükümeti, geri kalan 51 Türkü ise, kurulacak özel bir 'müttefikler arası siyasi mahkeme'de yargılamayı düşünüyordu. Oysa Ermeni Patrikhanesi, İngiliz ajanları, Damat Ferit Paşa hükümetleri ile Hürriyet ve İtilaf Partisi yöneticilerinin iki yılı aşkın ortak ve hum­malı çabalarına rağmen, Ermeni kırımı iddiasını doğrulayacak bir tek ciddi kanıt bile bulunamamıştı.23
Sadece 64 kişinin serbest bırakılacağı haberi Malta'ya bomba gibi düştü.
Diyarbakır Milletvekili Feyzi Pirinçcioğlu, "Ya hep, ya hiç!" diye bağırıyor, Ermeni kırımı yaptıkları iddiasıyla Malta'ya getirilmiş olan 51 Türkün, yabancı bir mahkeme tarafından yargılanmasını kabul ederek devletin egemenliğini yaralayan Bekir Sami'ye ağız dolusu sö­vüyordu.
Sabaha kadar hiçbiri uyumadı.
Nöbetçi onbaşı her yarım saatte bir, demir bir boruyu taş bir sü­tuna vuruyor, tel örgüler dışında dolaşan nöbetçiler, bedbaht sürgün­lerle alay eder gibi ardarda tekmil veriyorlardı:
"Numara bir, her şey yolunda... Numara iki, her şey yolunda... Numara üç..."24
9 NİSAN 1921 sabahı savaş kızıştı. Refet Paşa, ihtiyatta tuttuğu 5. Kafkas Tümeni'ni de, ileri kaydırarak Dumlupınar önündeki Yunan alayını makasa aldı.
Birinci Yunan Kolordusu'nun akıbeti tehlikeye girmişti.
On İkinci Türk Kolordusu'nun ağır hareket ettiğini gören 2. Tü-men'in usta komutanı Albay Valettas, On İkinci Kolordu'ya karşı bir alay bıraktı, iki alayını hızla yürüttü ve Dumlupınar'a yaklaşan Türk tümenine taarruza geçti.
Bu beklenmedik cesur taarruz, Türk cephesini dalgalandırdı, ta­arruz ettiği Türk tümeni geri çekildi. Bu sayede zaman kazanan Bi­rinci Yunan Kolordusu, Dumlupınar'a çekilmeyi sürdürdü. Türk bir­likleri çekilen düşmanı izlediler. Refet Paşa Ankara'ya, "Aslıhanlar'da
son darbeyi vuran ordunun, düşmanı izlediğini" bildirdi ve hararet­le kutlandı.
Milliyetçi basın, bu yeni başarıyı bildiren başlıklarla dolup taştı.
Oysa bu sırada, Birinci Yunan Kolordusu amacına ulaşmış, I )umlupınar'a yerleşmekteydi.
Refet Paşa, süvari tümenlerini asıl sonuç yerinde kullanacağı­na, çok uzak bir hedefe yürüterek, 5. Kafkas Tümeni'ni ise savaşa bir gün geç sokarak, büyük bir fırsatı harcamıştı.25Düşmana kaptırdığı Dumlupınar mevziine, altı tümenle taarruza geçip üç gün kıyasıya mücadele edecek, fakat savunmaya çok elverişli bu mevzi geri alına­mayacaktı.
Ankara kurcaladıkça, başarının parlaklığı solmaya başladı. Fevzi ve İsmet Paşalar, durumu yerinde incelemek için Güney Cephesine hareket ettiler. Savaşın iyi yönetilmediği izlenimi ile geri döndüler.
M. Kemal'in, ilk fırsatta, büyük kuvvetleri yönetmekte zayıf ka­lan Refet Paşa sorununu çözmesi gerekiyordu.
BAŞBAKAN GUNARİS, parlamentonun gizli oturumunda yap-ı ığı konuşmayı, "Son hareket bazı teknik sebepler yüzünden başarıya ulaşamadı ama herkes bilsin ki Yunan silahları yakında bir daha ve on kez konuşacaktır!" diye bitirmişti.
Yunan siyasetçileri için son yüzyılın en büyük olayı, Osmanlı I ınparatorluğu'nun tasfiye edilmesi ve Sevr Antlaşması'nın Türkle­ri bir daha geri dönmemek üzere Avrupa'dan uzaklaştırmasıydı. An­kara'da kurulan zayıf bir yönetimin bu karara silahla karşı çıkmasını, başlangıçta pek ciddiye almamış ama ardarda iki yenilgiye uğrayınca l>aniklemişlerdi. Yeni hükümetin de antlaşmanın zorla uygulanma­sından yana olduğunu öğrenmek hepsinin içini rahatlattı.
Yeni Başbakanı, muhalefet lideri Stratos izledi. Londra Konfe­ransı sırasında, İstanbul ve Ankara temsilcilerinin ortak hareket et-t ikleri söylentisi yayılmıştı. Stratos gerçeği yansıtmayan bu söylentiye dayanarak parlamentoyu coşturdu:
"Londra Konferansı sırasında, İstanbul'daki meşru hükümet ile Ankara'daki asi hükümetin bize karşı birleştiği anlaşılıyor, öyleyse Yunan hükümeti de serbesttir. Ordumuz yalnız Ankara'ya değil, artık İstanbul'a da yürüyebilir."
Bütün milletvekilleri ayağa fırladılar. Parlamento çığlıklarla sar­sılıyordu:
"İstanbul'a!.. İstanbul'a!.. İstanbul'a!.."26
HÜKÜMETİ KURAN Gunaris, o gece General Metaksas'la bir kere daha buluştu. Toplantıya bu sefer, Maliye Bakanı Protopapada-kis'den başka, eski diplomat, yeni Savaş Bakanı Teotokis de katılmak­taydı. Gunaris, Metaksas'a bu defa Genelkurmay Başkanlığı'nı teklif etti. Metaksas bunu da reddetti. Teotokis kızdı:
"Politikamızı ancak savaş yoluyla gerçekleştirebileceğimizi ne­den kabul etmiyorsunuz?"
Metaksas sabırla açıkladı:
"Türkler bizim istilacı olduğumuzu biliyorlar. Önce çeteler çıktı karşımıza. Şimdi ordu ile dövüşüyoruz. Yarın bütün Türklerle karşı karşıya kalacağız. Çünkü yalnız dini değil, milli duygulan olduğunu da gösterdiler. Bütün Türklerle hiçbir zaman başa çıkamayız."
Gunaris, "Ne yapabilirim." diye sızlandı, "..bu savaş bize Venize-los'tan miras kaldı."
"Devam ettirmek zorunda mısınız?"
"Evet! Çünkü Venizelos'tan daha azına razı olursak, halk bizi alaşağı eder! Ayrıca Londra'da İngiliz Başbakanına da zafer sözü verdik. Sözüne güvenilir bir millet olduğumuzu kanıtlamak zorun­dayız."26a
Metaksas ayağa kalktı:
"İngiliz Başbakanının güvenini sağlamak için mahvolmak zo­runda mıyız?"
Çileden çıkan Gunaris bağırmağa başladı:
"Mahvolmamak için bir tek çaremiz var, anlamıyor musunuz, o da kazanmak!"
Gergin bir sessizlik çöktü odaya. Metaksas Gunaris'e acımıştı, "Bir hal çaresi var" dedi isteksizce.
Hepsinin gözleri ümitle inatçı generale çevrildi.
"Türkleri savaşarak yenemeyiz ama belki bir oldubitti ile manen çökerterek sonuç alabiliriz."
"Nasıl?"
"Trakya'daki birliklerimizle İstanbul'u işgal ederek. Bu manevi darbe sonunda, ya Türkler Sevr Antlaşması'na razı olurlar ya da İs­tanbul'u elimizde tutar, İzmir'le ilgimizi keseriz. Yunan halkı bu çö­zümü büyük bir heyecanla kabul edecektir."27
Gunaris, "Londra'da bu konu da görüşülmüştü.." diye homur­dandı, "..teklif ettik ama galip devletler, İstanbul'u işgal etmemize izin vermediler, özellikle İngiltere Boğazları elinde tutmak istiyor."28
Teotokis söze karıştı:
"Türkler de, İngilizleri kabullenmiş görünüyorlar."
Metaksas, "İstanbul hükümetine bakıp da aldanmayın.." dedi, "..Türk milliyetçileri İngiliz yönetimini kabullenmezler."
İSTANBUL HÜKÜMETİNİN Harbiye Nazırı Ziya Paşa29 her zamanki yumuşaklığı ile, "Beyler.." dedi, "..İngilizlere kafa tutamayız. Adamların hiç şakası yok. Daha geçen gün, bir bahane icat ederek İz­mit'i tekrar işgal ediverdiler."30
Sarı atlas döşeli büyük oda, nezaretin ileri gelen subayları ile do­luydu. Hürriyet ve İtilaf Partisi yanlısı olan birkaç gerici subay dışın­da hepsi, Anadolu'ya geçmeye çoktan hazır, Ankara'nın İstanbul'da kalmalarım gerekli gördüğü namuslu askerlerdi. Kapı açıldı, kapının boşluğu içinde yaver göründü:
"Emrettiğiniz yüzbaşı geldi efendim."
"İçeri al."
Nazır subaylara bilgi verdi:
"Az önce sözünü ettiğim talihsiz olayın faili."
Yüzbaşı bekletmeden içeri girdi, kaygılı bakışlarla kendisini iz­leyen subayların arasından hızla ilerleyerek nazırın masası önünde durdu, selam verdi:
"Yüzbaşı Faruk, İstanbul. Beni emretmişsiniz."
Uzun boylu, kumral, yakışıklı, biraz bıçkın havalı bir subay­dı. Nazır önündeki bir yazıya bakarak, yumuşak bir sesle, "Oğlum." dedi, "..dün akşam Beyoğlu'nda, İngiliz İnzibat Subayı Teğmen Mil-ler'i, emre rağmen selamlamamışsın. Doğru mu?"31
"Evet efendim, doğru."
Nazır, dürüst subaya babacanca yol gösterdi:
"Herhalde görmediğin için selamlamadın, değil mi çocuğum?"
"Hayır efendim, gördüm."
Nazırın canı sıkıldı:
"Niye selamlamadın öyleyse? Selamlamanız için emir veril­mişti."
"Rütbesi benden küçük olduğu için selamlamadım Paşam. As­kerlik töresince, önce onun beni selamlaması gerekmez miydi?"
Ziya Paşa derin bir kederle ellerini açtı:
"Askerlik töresi mi kaldı a yavrum? Adamlar galibiyet haklarını kullanıyorlar. İngiliz Komutanlığı bu sabah olayı protesto etti. Mesele çıkarılacak zaman değil. Hemen şu müzevir teğmeni bul da özür dile. Olayı kapatalım."
Başıyla çıkması için izin verdi. Ama yüzbaşı yerinden kıpırda­madı:
"Paşam, bir de beni dinlemenizi rica ediyorum."
Nazır bıkkınlıkla, "Söyle bakalım" dedi.
"Balkan Savaşı'nda teğmendim, Çanakkale'de üsteğmen, Suriye cephesinde yüzbaşı oldum. Ben bu rütbeleri tek başıma savaşarak al­madım. Her rütbemde binlerce şehidin ve gazinin hakkı var. Onların hakkını korumak namus borcumdur. Beni affedin, özür dileyemem."
Harbiye Nazırı bozuldu:
"Anlamadın galiba. Harbiye Nazırı olarak emrediyorum."
Yüzbaşı sükûnetle, "Anladım efendim" dedi, apoletlerini bir hamlede söküp nazırın masasına bıraktı:
"Artık emrinizi dinlemek zorunda değilim!"32
Selam vermeden dönüp kapıya yürüdü. Oturan subayların, İs­tanbul'u tutan birkaçı dışında, hepsi saygıyla ayağa fırladı. Hepsinin rütbesi yüzbaşıdan daha büyüktü.
Gözleri dolarak, yüzbaşıya selam durdular.
YÜZBAŞI FARUK Harbiye Nezareti'nden çıkarken, İngiliz aja­nı Rahip Frevv'un adamı, İngiliz Muhipleri Derneği'nin kurucusu Sait Molla da, beyaz cüppesinin eteklerini savurarak Ali Kemal'in gazete­deki odasına giriyordu. Elindeki bir tomar gazeteyi, masanın üstüne attı. Yüzü kıpkırmızıydı:
"Bu ne iştir beyefendi? Bütün İstanbul gazeteleri Ankara paşa­larının fotoğraflarıyla dolu!33İşgal sansürü neden göz yumuyor bu
58 Şu Çılgın Türkler / Yunan Büyük Taarruzu
lı.ile, anlamıyorum. Böyle giderse bu haydutlar, yakında İstanbul'a da gelirler."
Kendini bir koltuğa bırakarak, "Ah Ali Kemal Bey ah.." diye in­ledi, "..hükümette iken İngilizlerle sağlam bir anlaşma yapacaktınız. Şimdi bizi onlar idare ediyor olacaktı."
Ali Kemal kızdı:
"Rica ederim Molla Bey, haksızlık etmeyin! Biliyorsunuz, Damat I'aşa da, ben de bunun için yırtındık34 ama Ankara elinde silah or-ı aya fırlayınca, işler karıştı. Safdil İngilizler bunları bir kuvvet sandı, ı ereddüde düştü. Hiç üzülmeyin, bu çılgınların iki atımlık barutları vardı, ikisini de kullandılar, bitti."
Molla "İnşallah" diye dua etti.
"..Yakında pes ederler. İş siyasete dökülür. O zaman sorun, İstan­bul'da halledilecek demektir. Çünkü hükümdarı ile hükümeti ile meş­ru devlet burada, İstanbul'da. Korkmaya gerek yok."35
HORCH marka siyah, büyük bir otomobil, köprüyü geçerek Ka-ı aköy'e saptı. Ali Kemal'in güvendiği meşru devletin Sadrazamı Tev-lik Paşa, Londra'dan dönmüş, konferans hakkında Padişah'a bilgi sunmak için saraya gidiyordu. Birdenbire bir İngiliz trafik askeri, dü­dük çalarak önlerine atıldı. Şoför arabayı zorlukla durdurdu. Sarsılan Tevfik Paşa sızlandı:
"Ne oluyor?"
Şoförün yanında oturan parlak kordonlu yaver, "Şimdi anlarım efendim" dedi, arabadan fırladı.
İngiliz askeri öfke içindeydi.
Yaver sert bir şekilde, hemen yolu açmasını istedi. İngiliz, bir Türk subayının kendisiyle böyle yukardan konuşmasına şaşmıştı, o yüzden duraksadı. Askerin kabalığından pişman olduğunu sanan ya­ver, arabada Sadrazam'ın bulunduğunu açıkladı, yolu açmasını istedi. İngiliz kendini toparlamıştı, bir şey söylemeden düdüğüne asıldı.
İhtiyar Tevfik Paşa "Ne istiyor bu adam." diye yakındı arabada, "..geç kalıyoruz."
Düdük sesine koşan bir devriye kolu arabayı sarıyordu. Yaver al­tüst olmuş bir suratla arabaya döndü. "Çabuk gidelim" emrini veren Sadrazam'a, "İmkânsız efendim.." dedi, "..bizi tutukladı."
Kütahya - Eskişehir Savaşına Hazırlık 59
Tevfik Paşa'nın yüzü soldu:
"Kim olduğumu söylemediniz mi?"
"Söyledim efendim ama bir faydası olmadı. Karakola götürü­yor."
"Neden?"
"Arabanın plakası olmadığı için."
İngiliz trafik askeri, motosikleti üe arabanın önüne geçmişti. Rüzgâr gözlüğünü gözlerine indirdi. Motosiklet gümbürdeyerek ha­reket etti. Sadrazam Tevfik Paşa'nın makam arabası, motosikleti ta­kip etti.36
Çevre meraklılarla dolmuştu. Gözleri hayretten büyümüş bir Türk yanındakilere, "Şu hale bakın yahu." diye fısıldadı, "..bir İngi­liz askeri, koca Osmanlı Sadrazamını tutukladı, götürüyor, o da kuzu kuzu gidiyor. Ölmüş bu devlet."
Yere tükürdü.
O GÜNKÜ görüşmeler çok sakin geçmişti. Oturum kapanırken, Bekir Sami kurulunun İtalyanlarla imzaladığı sözleşmenin içeriği ku­laktan kulağa yayıldı. Söylenenlere inanmayan biri Dışişleri Bakan-lığı'na telefon etti, afallamış bir halde telefonu kapadı. Haber doğ­ruydu. İtalyanlara da Güneybatı Anadolu'da ekonomik öncelikler ta­nınmış, ilk barış konferansında Türk haklarını korumaları için Ereğli madenlerini işletme hakkı verilmişti.37Salondan koridora çıkan mil­letvekilleri, söylentinin doğru olduğunu öğrenince şaşkına döndüler. Bekir Sami Bey'i aşağılıyorlardı, geç gelen bir milletvekili, "Yapmayın beyler, bu kadar katılık iyi değil!" dedi.
Der demez de Zamir Bey, yakasına yapıştı:
"Bu imtiyazlara razı olacak idiysek, niye silaha sarıldık? Niçin dünyaya isyan ettik?"
Milletvekili, yakasını zorlukla kurtardı:
"Her sözleşmeyi reddederek, galip devletleri yine karşımıza mı alacağız?"
"Zaten karşımızdalar!"
"Değiller! Anadolu Ajansı'na uğradım. İngiltere, Fransa ve İtal­ya, Türk-Yunan savaşında tarafsız kalacaklarını açıklamışlar."38
"Neeeeee?"
60 Şu Çılgın Türkler / Yunan Büyük Taarruzu
Birçoğu haberi sevinçle karşıladı. Bazıları kuşkuluydu. Eskişehi Milletvekili Veli Bayraktar, "Hemen sevinmeyelim.." dedi, "..belki bu da bir İngiliz oyunudur."
Ciddi bir devletin bu kadar oynak olabileceğini düşünemeyen-ler itiraz ettiler:
"Sen de amma şüphecisin haaa!"
Oysa Veli Bey haklıydı. Bunun oyun olduğunu kısa bir süre son­ra hepsi anlayacaktı.
ATÎNA'daki İngiliz Elçisi Lord Granville, yeni Dışişleri Bakanı Baltacis'i ziyarete gelmişti. Bakan İngiliz elçisini sapsarı bir yüzle kar­şıladı. Klasik nezaket sözlerinden sonra, "Türk-Yunan savaşında ta­rafsız kalacağınızı öğrenmek bizim için çok acı bir sürpriz oldu.." diye yakındı, "..oysa bu savaş sizin de savaşınızdır. Anadolu'ya sizin onay ve desteğinizle çıktık. Sizin teşvikinizle ilerledik. Sizin düşüncelerini­zi temsil ediyoruz. Hükümetim bu olumsuz gelişmenin sebebini an­lamakta zorluk çekiyor, Lord Hazretleri."
Elçi sevgiyle, "Sayın Bakan." dedi, "..ben de bu konuda bilgi ver­mek için gelmiştim. İtalyanlar İzmir daha önce kendilerine vaat edil­mişken size verilmesini hiçbir zaman affetmediler."
Bakanın alnı kırıştı:
"Evet, bunu çok iyi biliyoruz."
"Fransa ise Kral'ın geri dönmesinden dolayı Yunan halkına ve hükümetine kırgın. Tarafsızlık kararı, özellikle bu iki hükümeti yatış­tırmak için verilmiştir."
"İngiltere'den farklı bir muamele görmenin hakkımız olduğunu sanıyorduk."
Lord Granville öne eğildi, "Takdir edersiniz ki." dedi, "..galip devletler arasında çıkacak bir anlaşmazlık, kurmak istediğimiz ebe­di barışı tehlikeye düşürebilir. Bu karar birçok anlaşmazlığı engelle­di. Ayrıca bizim de İngiliz ve Müslüman kamuoyu ile başımız dert­te. Onları da dikkate almak gerekti. Ama hükümetimin, Yunanistan'a duyduğu dostluk duygularında hiçbir değişiklik olmamıştır."
Baltacis kuşkuyla sordu:
"Buna nasıl inanabilirim?"
Kütahya - Eskişehir Savaşına Hazırlık 61
"Silah satışı yasak ama diğer her türlü savaş araç ve gereci satıl­ması serbest bırakılacak. Bundan yararlanabilirsiniz."39
"Oo! Bu yeni bir haber!"
"Mütareke ilan edildiği sırada, biliyorsunuz birçok Türk birliği Anadolu dışındaydı. Deniz yoluyla İstanbul'a dönen bu birliklerin su­baylarının Anadolu'ya geçmelerini başından beri engellemeye çalışı­yoruz. Şimdi kontrol daha da şiddetlendirilecek.40Donanmanız İs­tanbul'u üs olarak kullanmayı sürdürebilecek. Ayrıca İzmit de Yunan ordusuna devredilecek."41
İzmit İstanbul'un kapısıydı!
Bakan yaşından umulmaz bir çeviklikle ayağa fırladı:
"Aah, İngiltere'nin bizi terk etmeyeceğini biliyorduk."
Gözleri sevinçle parlıyordu. İngilizlerin, bir süre sonra Yunanis­tan'a silah ve mühimmat satışını da serbest bırakacağını bilse, sevin­ci göğe çıkardı.
YILDIZ SARAYI'nın Küçük Mabeyn dairesindeki genişçe oda­da, Vahidettin gözlerini kapatmış, Tevfik Paşayı dinliyordu. Tevfik Paşa saraya ancak hava karardıktan sonra gelebilmişti.
"..Karakoldaki İngiliz subayı, üstleriyle konuşmadan bizi serbest bırakmadı. Bu yüzden geciktim efendimiz, affınızı dilerim."
Vahidettin bir süre sessiz kaldı, neden sonra gözlerini araladı, durgun bir sesle, "Bu tatsız olayı, diplomatik bir kaza olarak değer­lendirelim" dedi.
"Hakk-ı âliniz var. Londra'da bendenize çok nazik davranmışlar­dı zaten. Bugünkü olay, ancak bir kaza olabilir."
Tevfik Paşa konferansa ara verildikten sonra Lloyd George ve Lord Curzon'la yaptığı görüşmeleri aktardı ve tutanakları sehpanın üzerine bırakarak sözünü bitirdi:
"Her ikisine de ısrarla, isteğimizin tamamen İngiltere'ye bağlan­mak olduğunu belirttim."42
Vahidettin canlandı, "Elbette.." dedi, "bizi ancak İngiltere'nin lütfü kurtarabilir."43
"Ermenilere de toprak vermeye razı olduğumuzu hatırlattığım halde, yazık ki olumlu bir sonuç almam mümkün olmadı.44İstediği­miz gibi bir anlaşma yapmaya yanaşmıyorlar."
62 Şu Çılgın Türkler / Yunan Büyük Taarruzu
Vahidettin hırçınlaştı:
"Daha ne istiyorlar?"
"Sevr Antlaşması'nı Ankara'ya da kabul ettirmemizi."
Padişah, "Bu mümkün değil ki.." dedi kırık bir sesle, "..Ankara l>ize bu antlaşma yüzünden isyan halinde."
Sadrazam, "Efendimiz" dedi, "..bendeniz Bekir Sami Bey'den limitliyim."
"Nasıl olur? Ankara'ya ilk katılanlardan biri de o değil miydi?"
"Ama şimdi o da, tıpkı bizim gibi İngiliz dostluğuna çok değer veriyor.45Ne pahasına olursa olsun, bir an önce barış yapılması için yabalıyor.46Ankara'da yalnız olmadığını sanıyorum."
Vahidettin ümitle gözlerini iyice açtı:
"Emin misiniz?"
"Evet efendimiz."
Başını koltuğun arkalığına dayadı:
"..İngilizlere güvenimizi koruyarak, Ankara'daki olayların geliş­mesini bekleyelim."
Gözlerini yeniden kapadı.
ERTESİ GÜN 23 Nisandı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açıl­dığı, milli iradenin egemen olduğu gündü. İlk milli bayramdı.
İşgal altında olmayan her yerde törenler ve toplantılarla kutlan­dı. Halk bu güne 'milletin saltanat günü' adını takmıştı.
Bekir Sami Bey kurulunun öbür gün, dekoville Xahşıhan'dan Ankara'ya geleceği duyulunca, Mustafa Necati Bey, "Ben karşılamaya gitmem." dedi, "..hiçbirinin yüzünü görmek istemiyorum!"
Bazı milletvekilleri sabahtan Meclis'e gelmişler, komisyon odala­rından birinde oturmuş tartışıyorlardı. Pencereden Mustafa Kemal'in Kenz arabasını gören Yozgat Milletvekili Süleyman Sırrı İçöz saygıy­la, "Reis Paşa geldi" diye haber verdi. Mustafa Necati Bey bozuldu:
"Bırak Allah aşkına, ona da kızgınım."
"Niye?"
"Milli Mücadele'nin anlamını bu kadar kavramamış bir kurulun seçilmesine razı olduğu için!"
Odadakiler sustular.
Kütahya - Eskişehir Savaşına Hazırlık 63
O kadar ümit ve güvenle uğurladıkları kurulun, niye böyle dav­randığını kavrayamıyorlardı.
BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI yenilgiyle bitince, Ankara-Sivas de­miryolu yapımı durmuş, geride sadece Ankara ile Yahşıhan arasında 70 km.lik bir dekovil hattı, birkaç küçük lokomotif ile yolcu ve yük vagonları kalmıştı. Bu dar hattan, İç Anadolu'daki depolarda bulunan ve kağnılarla Yahşıhan'a getirilen silah ve cephaneyi Ankara'ya taşı­mak için yararlanılıyordu.
Türk ordusunun ana ikmal merkezi Ankara'ydı.
İki küçük vagondan kurulu katar, Ankara istasyonunun tahta dikmeli sundurmasının önünde durdu. M. Kemal Paşa, bakanlar, bir­çok milletvekili, sundurmanın altında bekliyorlardı. Aralarında o sa­bah Malta'dan Ankara'ya ulaşmış olan Edirne Milletvekilleri Faik ve Şeref Beyler de vardı.
İstanbul'dan deniz yoluyla Samsun'a, oradan da arabalarla beş günde Yahşıhan'a gelen kurul üyeleri, bu kısacık yolu dekoville 4 sa­atte alarak, yorgun ama güleç yüzlerle oyuncak vagonlardan inmeye başladılar.47
Kurul üyelerinden Adana Milletvekili Zekai Apaydın istasyon­dan çıkarken, aynı evi paylaştıkları Zamir Bey'e, "Ne oluyor? Bir şey mi var.." diye sordu, "..Paşa, neden bu kadar soğuktu? Sen niye surat­lısın? Ne oldu?"
"Sus şimdi. Evde hesaplaşacağız."
İki arkadaş daha eve varmadan, Bekir Sami Bey'in, son anlaşma­ları, kurul üyelerinden gizli imzaladığı duyuldu.

BUGÜNKÜ Ulus meydanından yukarı doğru uzanan taş döşeli Karaoğlan caddesinin sağ yanındaki Merkez Kıraathanesi yükünü al­mıştı. Karşı sırada da daha çok tutucuların gittiği Kuyulu Kahve var­dı.
Her akşamüstü Merkez Kıraathanesinde buluşmayı âdet edinen milletvekilleri ile Enver Behnan Şapolyo, Münir Müeyyet Bekman, Sadri Ertem gibi genç gazeteciler, şair Kemalettin Kami (Kamu), Milli Eğitim Bakanlığı Özel Kalem Müdürü Vasıf Çınar gelmişlerdi. Çevre
64 Şu Çılgın Türkler / Yunan Büyük Taarruzu
masalarda ise, böyle kritik günlerde kıraathaneyi doldurup bir şeyler öğrenmeye çalışan esnaflar oturuyordu.
Hakkari Milletvekili Mazhar Müfit Kansu, duyduklarını aktar­dıktan sonra, "Yahu.." dedi, "..tam silkinip de kendimize gelmek, yüz­yıllardır Avrupa'nın karşısında duyduğumuz ezikliği üstümüzden at­mak üzereydik, bu sefer de bir Bekir Sami çıktı ortaya, gitti yine kur­banlık koyun gibi boynunu uzattı."
Kapıdan çizmeli, pantolonlu, çapraz fişeklikli, kalpaklı bir ka­dın girdi:
"Selamünaleyküm beyler!"
Sesler yükseldi:
"Aleykümselam Ayşe bacı!"
Köy köy dolaşarak gönüllü toplayıp Yunanlılarla dövüşen, kısa boylu, esmer bir çeteciydi. Büyük oğlu Demirci'de, küçük oğlu İkin­ci İnönü Savaşı'nda şehit düşmüştü.48Bir haftadır Ankara'da misafir ediliyordu. Dükkânına kadın ayağı basmamış softa esnaf bile, erkek rahatlığı ile her yere girip çıkan Ayşe Hanım'ı birkaç gün yadırgadık­tan sonra, ister istemez kabullenmişti. Zorunluk alışkanlıkları ezip geçiyor, birçok şey ağır ağır değişiyordu.
Yürüdü, erkeklerin arasına oturdu. Kıraathane sahibi hemen çay koşturdu.
Mazhar Müfit Bey devam etti:
"Biz, ya hakkından, ya toprağından, ya onurundan bir şeyler feda edemeden yaşayamaz bir millet miyiz? İlle üste vermeye mi mahkû­muz? Bu İngiliz kumaşından yapılmış kefeni, şimdi yırtamazsak bir daha hiç yırtamayız."
Trabzon Milletvekili Hamdi Ülkümen ümitsiz, sordu:
"Ne yapabiliriz?"
Kimseden ses çıkmadı. Ayşe Hanım konuyu anlamamıştı ama Hamdi Bey'e seslendi:
"Üzülme kardeş! Bir çare bulunur elbet."
Cahil çetecinin iyimserliğine imrendiler.
KARAOĞLAN caddesi üzerinde bulunan Bektaşi. Hüseyin'in dükkânında da Enver Paşa'ya hâlâ sadık koyu İttihatçılar ile bazı sal­tanatçı milletvekilleri toplanmıştı. Aralarında birçok konuda görüş
Kütahya - Eskişehir Savaşına Hazırlık 65
ayrılığı vardı ama Mustafa Kemal Paşa'ya muhalefet etmekte birleşi­yorlar di.49
Hava iyice kararmıştı.
Ardahan Milletvekili Hilmi Bey kirli vitrin camından sokağı seyrediyordu, birdenbire "Bekir Sami Bey!" diye bağırdı. Hepsi dışarı baktılar. M. Kemal ve arkadaşlarını, Samsun'dan Erzurum'a, oradan da Ankara'ya taşımış üç döküntü otomobilden biri olan ve mucize halinde hâlâ yürüyebilen eski bir Mercedes, karpitle çalışan farlarıy­la yolu aydınlatarak, homurdana homurdana önlerinden geçip istas­yona doğru uzaklaştı. Rize Milletvekili Ziya Hurşit, "Paşa'ya gidiyor.." dedi, "..ne dersiniz? Direnebilir mi?"
Trabzon Milletvekili Hafız Mehmet Bey, "Evet.." dedi, "..ayak üstü konuştuk, direnmeye kesin kararlı. Eğer M. Kemal anlaşmala­ra karşı çıkarsa, konuyu Meclis'e getirecek. Meclis'te kulis yapar, ağır basar, barışı sağlarız. Savaş sürdükçe M. Kemal'den kurtulamayaca-
ğız."
Sustular.
DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI Siyasi İşler Müdürü Hikmet Bayur, bu sırada güncesine şu notu düşüyordu:
"Ankara'yı Sevr Antlaşması'na razı etmek için Bilecik'e gelen ve M. Kemal tarafından zorla Ankara'ya getirilen Ahmet İzzet ve Salih Paşalar heyeti, İstanbul'daki karamsarlık ve ümitsizlik havasını An­kara üzerine bol bol saçtılar. Yarı giyinmiş, yarı silahlı askerlerimi­zi göstererek, 'bunlarla mı zafer kazanılacağını' soruyorlardı. Birçok şüpheli kişi de Ankara'ya dolmuştu. Bunlar, zayıf yürekli karamsarla­ra veya mücadeleden bıkmış olanlara katılınca, Milli Ant'ın bir yana bırakılması ve Bekir Sami Bey anlaşmalarının onaylanması lehinde kuvvetli bir akım belirdi.
Ahmet İzzet ve Salih Paşaların, bir daha siyaset yapmayacak­larına söz vermeleri üzerine İstanbul'a geri dönmelerine izin verildi ama olumsuz etkileri hâlâ sürüyor!'50
ESKİ MERCEDES, istasyondaki, bugün müze olan, kesme taş­tan yapılmış iki katlı binanın önüne yanaştı. Yaver Salih Bozok, Dışiş­leri Bakanını, iki serdengeçti Giresunlu muhafızın koruduğu kapıda
66 Şu Çılgın Türkler / Yunan Büyük Taarruzu

Ankara
istasyonundaki Direksiyon Binası
bekliyordu, hemen Mustafa Kemal'in istasyona bakan çalışma odası­na çıkardı.
Alman demiryolu şirketinin eski yönetim binası, M. Kemal'in hem çalışma yeri, hem eviydi. 'Direksiyon Binası' diye anılıyordu. Alt katta Salih Bozok ile yaver Muzaffer Kılıç'in odaları bulunuyordu. Sa­lih Bozok yanına aldırdığı 12 yaşındaki oğlu Cemil ile birlikte kal­maktaydı.
Meclis Muhafız Taburu Komutanı Yüzbaşı İsmail Hakkı Tekçe, Salih'e, "Bizimkinin havası nasıl?" diye sordu.
"Fazla sakin. Galiba fırtına kopacak."
BİNBAŞI EKREM ile Yüzbaşı Faruk, Sirkeci'deki Meserret Kıra-athanesi'nde buluşmuşlardı. Güvenlik gereği alçak sesle konuşuyor­lardı. İkisi de sivildi.
"Nazır Paşa apoletlerini söküp önüne atmana çok üzülmüş."
Kütahya - Eskişehir Savaşına Hazırlık 67
"Emri dinlememek için başka çare bulamadım."
Binbaşı Ekrem, Faruk'un omzunu okşadı.
"Paşanın emrini dinleyeceksin diye bütün arkadaşların yüreği ağzına gelmiş. Hepimizin şerefini kurtardın. Sağ ol. Şimdi ne yapma­yı düşünüyorsun?"
Yüzbaşı Faruk hiç duraksamadı:
"Hemen Anadolu'ya geçmek istiyorum. Bunu sağlarsanız sevi­nirim."
İnebolu'dan Anadolu'ya geçebilmek için gizli Muharip örgütün­den 'temiz kâğıdı' almak gerekiyordu. Ankara yeni orduda yalnız gü­venilir, bilinçli ve dürüst subaylara yer vermekteydi.
"O kolay. Ama İstanbul'da da önemli işler var! Mesela M.M Teş­kilatı, gerektiğinde İstanbul için çarpışmak üzere semt semt örgütle­niyor.''51
Faruk başını salladı: .
"Siz beni Anadolu'ya yollayın."
"Sen bilirsin."
Sarışın, çelimsiz, genç bir sivil saygıyla yaklaştı:
"İyi akşamlar!"
Ekrem tanıttı:
"Muhabere Teğmeni İhsan. Görünüşüne bakma ha, yaman de­likanlıdır."
İstanbul'daki subaylar, Mütareke'den sonra, Anadolu'ya yardım için kendiliklerinden Çeşitli gizli örgütler kurmuşlardı. Teğmen İhsan da, savaş bitip Libya'daki görevinden İstanbul'a dönünce, daha kuru­luş aşamasındayken Yüzbaşı Neşet Bora'nın kurduğu örgüte katılmış, bu küçük örgüt İmalat-i Harbiye ve Yavuz grupları ile birleşerek ge­nişlemiş, güçlenmiş ve Muharip adını almıştı.52Daha başka örgütler de vardı.53
Ama Ankara'nın en güvendiği kuruluş Muharip örgütü idi. Ana­dolu'ya geçecek subaylar hakkında inceleme yapmak ve temiz belgesi vermek yetkisi bu örgüte aitti.54
Faruk gülümsedi. Mühendis teğmenin yamanlıkla en ufak bir ilgisi bile yoktu. Pembe yanaklı, anasının kuzusu bir İstanbulluydu. Ekrem Bey sesini daha da alçaltarak, "Bir şey düşünebildin mi?" diye sordu. İhsan "Evet efendim" dedi ve Selimiye Kışlası'nda bulunan tel-
68 Şu Çılgın Türkler / Yunan Büyük Taarruzu
ı/. cihazlarını kaçırmak için tasarladığı planı bir solukta anlattı. Fa-ı uk dayanamadı, gürültüyle güldü. Bacaksız teğmen sahiden yaman-"Nalıncı yokuşundaki türbenin sandukası altına iki tane ağır makineli tüfek saklamıştık. Bu tüfekleri İngilizlere selamlata selamla-ıa caddelerden geçirip de öcümü almazsam, yazıklar olsun bana!"
M. KEMAL PAŞA'nın sözünü hiç kesmeden dinlediği Bekir Sami Kunduk, açıklamasının sonuna gelmişti. "Paşa Hazretleri." dedi, arz ettiğim sebeplerle bütün sorumluluğu üzerime alarak, anlaşma-l.ırı, arkadaşlara haber vermeden, ben yaptım ve imzaladım. Hiçbiri, memleketin yüksek çıkarlarına aykırı değildir. Fransızlarla yaptığım mlaşma yüzünden Meclis'te ağır eleştiriler yapıldığını öğrendim ve <;ok üzüldüm. Aleyhte konuşan arkadaşların duygusal davrandıkla­rını sanıyorum. Yaptığım anlaşmaları Meclis'te savunmaya ve yararlı ı ılduklarını ispat etmeye hazırım. Çünkü üçü de uygar memleketlerle veniden ilişki kurmamızı amaçlıyor."
İstasyona gümbürtüyle giren bir tren, Bekir Sami Bey'in konuş­masını ikiye böldü. Bekir Sami Bey, bakışlarını halının karışık desen­lerinde dolaştırarak konuşmasını tamamladı:
"Girişimde bulunmadan önce çok düşündüm, Paşam. Bu savaşı sürdürürsek, bir gün mutlaka bir felakete uğrayacağız. Çok feci du­rumlara düşeceğiz. Esir ve zelil olacağız. Bunun için bir an önce ba-nş yapmak zorundayız. Bu sözleşmelerle barış yolunu açtığımı sanı­yorum. Eğer reddedilirse, hepimiz, tarih ve millet önünde sorumlu oluruz!"55
Sustu.
"Bitti mi?"
"Evet efendim."
"Sizi sükûnetle dinledim."
"Teşekkür ederim."
"Şimdi de siz beni sükûnetle dinleyeceksiniz."
"Emredersiniz."
M. Kemal Paşa sigarasını bastıra bastıra söndürdü:
"Bu dava benim kişisel davam değil. Geçen yıl, Meclis'in açılışın­dan önce, hatırlarsınız, siz yakın arkadaşlarımı toplamış, 'Milli Mü-
Kütahya - Eskişehir Savaşına Hazırlık 69
cadele'yi engellemek isteyenler, benim maceracı olduğumu iddia edi­yorlar; bu kutsal davaya zarar vermemek için görevimi bir arkada­şa devretmek, bir kenara çekilerek unutulmak istiyorum' demiştim.56Doğru mu Bekir Sami Beyefendi?"
"Evet efendim."
"Ama sizler itiraz ettiniz, isyan ettiniz, görevde kalmam için ıs­rar ettiniz. Doğru mu beyefendi?"
"Evet Paşam."
"Ben de bunun üzerine göreve devam ettim. Bin zorlukla Mec-lis'i toplamayı başardık. Meclis büyüklüğüne yakışır bir azimle dava­ya sahip çıktı ve uygar dünyadan çok basit bir şey istedi: Hür ve ba­ğımsız yaşamak. Doğru mu?"
"Doğru."
M. Kemal Paşa, "Ben askerim.." dedi, "..savaşın ne olduğunu he­pinizden iyi bilirim. Zorunlu değilse savaş cinayettir.57Ben de elbet­te barıştan yanayım. Çünkü yüzlerce yıllık yaralarımızı ancak barış­ta sarabiliriz. Ama galip devletler, hür ve bağımsız yaşama hakkımızı kabul etmiyorlar. Kabul edeceklerini gösteren en ufak bir belirti de yok."
Ayağa kalktı, sesi iyice acılaşmıştı:
"Geliniz!"
Hızla pencereye yürüdü, perdeyi yırtar gibi açtı:
"Lütfen bakınız! Bu tren, az önce Eskişehir'den geldi, vatanına kan borcunu ödeyen gazileri getirdi.."
Bekir Sami Bey pencereden dışarı göz attı. Acemi askerler, kaba tahta sedyelerde yatan ağır yaralıları, hiç konuşmadan, yük vagonla­rından alıp Cebeci Hastanesi'ne götürmek için istasyon önünde bek­leyen araba ve kağnılara taşıyorlardı.
"..Biraz sonra da, şimdi yaralı arkadaşlarını taşıyan şu gencecik askerleri alıp cepheye götürecek. Bu insafsız ve vahşi savaşı, kendi va­tanında garip dolaşan bu mazlum millet mi başlattı beyefendi?"
Bekir Sami Bey, "Hayır efendim" diye mırıldandı.
"..Üzerine kinle, entrikayla, ateşle gelen dış düşmanlara ve içer­deki hainlere ve gafillere karşı, namusunu ve vatanını savunmaktan başka ne yapıyor? Biz bu zavallı milletin maddi ve manevi haklarını, sırf lütuflarını kazanmak için yabancılara nasıl bağışlayabiliriz? Asıl o
70 Şu Çılgın Türkler / Yunan Büyük Taarruzu
zaman tarih ve millet önünde sorumlu olmaz mıyız? Kendimizi kur­tarmak için geleceklerini satarsak, bu insanlar, ilerde hepimizi lanet­le anmazlar mı?"
Bekir Sami Bey pencereden istasyona bakıyordu hâlâ. Bir as­ker, kucağında küçük bir çocukla vagondan aşağı atladı. Çocuğu yer­de bekleyen askerin kollarına bıraktı, bir başka yaralıyı getirmek için tekrar vagona girdi. Bekir Sami Bey, birden gözlerinin dolmasına en­gel olamadı. Çocuk sandığı şeyin, iki bacağı da kökünden kesilmiş genç bir subay olduğunu fark etmişti.
"..İmzaladığınız anlaşmaları, Misak-ı Milli'ye aykırı oldukları için reddetmesi tavsiyesiyle hükümete götüreceğim. Kişisel dostlu­ğumuz elbette sürecektir. Ama hükümette arkadaşlık etmemize artık imkân kalmadığını sizin de teslim edeceğinizi sanıyorum."
Bekir Sami Bey, M. Kemal Paşa'nın eleştirmekle yetinerek, genel eğilime boyun eğeceğini ümit etmekteydi. Bu keskin tepki karşısında çıplak kalmış gibi titredi. Lloyd George ile 4 Mart günü yaptığı özel görüşmenin tutanağını göstermekten caydı. Çünkü o gün Lloyd Ge-orge'a -Moskova'daki Türk kurulu İngiliz emperyalizmine karşı dire-nebilmek amacıyla Sovyetlerle anlaşabilmek için çırpınırken- Sov-yetler'e karşı bir Kafkas birliği kurulması için işbirliği teklif etmiş ve İngiliz Başbakanının takdirini kazanmıştı.58Lloyd George'un, bu gö­rüşmeyi gizli tutacağını sanıyordu.59
Oysa İngiliz Başbakanı bu teklifi, Türk-Sovyet yakınlaşmasını bozmak için el altından ve hiç vakit kaybetmeden Sovyetler'e duyur­muştu bile.60
İHSAN, telsiz deposunun komutanı Yüzbaşı Hikmet ve yardım­cısı Üsteğmen Hakkı Petek ile akşamüstü Üsküdar'da bir muhallebi­cide buluştu.
İhsan'ın tahmini doğru çıkmıştı. Depodaki malzemeler arasın­da, savaşın bitmesine yakın Almanya'dan gönderilmiş ve hiç kullanıl­mamış 10 vatlık 6 Telefunken dağ telsizi ile kamyonlara monte edil­miş sahra telsizleri vardı. İhsan, "Hepsini kaçırmayı düşünüyorum" dedi. Hikmet toy teğmene ters ters baktı. Anlaşılan gizli örgütü gö­zünde boşuna büyütmüştü.
Üsteğmen Hakkı niyeti olmadığı halde lafa karıştı:
Kütahya - Eskişehir Savaşına Hazırlık 71
"Yahu, siz bizim boş durduğumuzu mu sanıyorsunuz yoksa? Bu­nun için biz de çok kafa patlattık ama hiçbir çare bulamadık. Her yan İngiliz denetimi altında. Kuş uçurtmuyor adamlar. Depoların ve tel­siz arabalarının kapıları da mühürlü."
Teğmen yalnız toy değil, inatçıydı da, "Zarar yok." dedi, "..Seli­miye'de bir Sıhhiye Birliği olacaktı. Hâlâ duruyor mu o?"
"Evet. Niye sordun?"
"Çünkü iş, o birliğin doktor komutanına bağlı."
Hakkı'nın yüzü iyice karardı:
"Öyleyse hiç ümit yok. Suratsız, laf anlamaz doktorun biridir."
"Olsun! Yarın Selimiye'ye gelsem, beni tanıştırır mısınız?"
Üsteğmen Hakkı boynunu büktü. Bu çocukla tartışmayı sürdür­menin bir anlamı yoktu:
"Gel."
Yüzbaşı Hikmet, bu konuşmadan sıkılmıştı, İhsan'a azarlar gibi, "Haydi ye de kalkalım" dedi. İhsan daha dokunmadığı keşkülden bir kaşık aldı, ağzına götürdü, vitrinden içeri imrenerek bakan iki çocuk­la gö